گسل‌های مهم ایران

آشنایی

سرزمین ایران توسط گسلهای اصلی و فرعی با روندهای مختلف پوشیده شده‌اند. تعدادی از گسلهای اصلی که در زمین شناسی و منطقه ساختاری ایران ، حوضه‌های رسوبی ، تشکیل کانسارهای رگه‌ای و مناطق زلزله خیز ایران نقش دارند عبارتند از :

گسلهای با روند تقریبی شرقی - غربی

گسل البرز (A)

از شرق گرگان تا لاهیجان بین واحد گرگان تا رشت و البرز قرار دارد و روند آن از روند البرز مرکزی تبعیت می‌کند. این گسل از سیلورین یا قبل از آن فعالیت داشته و شمال آن فاقد سنگهای ائوسن است، ولی رخساره‌های دریایی میوسن شمال آن با البرز تفاوت دارد.

گسل آبیک - فیروزکوه (AF)

از آبیک قزوین تا فیروزکوه در بخش جنوبی البرز کشیده شده است و قسمتی از آن به نام راندگی مشا - فشم خوانده می‌شود. گسل آبیک - فیروزکوه حداقل از دوره لیاس فعالیت داشته است. چون رسوبات سازنده شمشک (لیاس) فعالیت‌های آتشفشانی مزوزوئیک در شمال آن بیشتر است.

گسل سمنان (S)

در شمال سمنان قرار دارد و جدا کننده کوههای البرز از ایران مرکزی است. این گسل در فاصله 15 تا 25 کیلومتری گسل عطاری قرار دارد که احتمالا هر دو در دشت آهوان - قوشه به یکدیگر می‌پیوندند. گسل سمنان از شرق تا دامغان و از غرب تا دشتهای ده نمک - گرمسار امتداد دارد. این گسل چپ گرد است و شیب آن به طرف جنوب ناپیوستگیهایی در سنگهای ایوسن شمال سمنان بوجود آورده است.

 

گسلهای البرز غربی و آذربایجان

گسل تبریز (T)

این گسل از شمال تبریز پس از گذشتن از خوی و ماکو به سمت کوههای آستارا در ترکیه ادامه می‌یابد. با توجه به اینکه در طول گسل تغییر روند مشاهده می‌شود، احتمالا این گسل می‌تواند از به هم پیوستن چند گسل حاصل شده باشد، ولی به هر حال روند کلی آن شمال غربی - جنوب شرقی است و احتمالی در امتداد گسل قم - زفره است. این گسل از جنوب شرقی به کوههای زنجان - سلطانیه می‌رسد و راستگرد است. گسل تبریز در فاصله بین خوی تا ماکو مرز سنگهای آفره رنگین آذربایجان غربی را مشخص می‌کند.

گسل آستارا (A)

این گسل با روند شمالی - جنوبی در شرق آذربایجان و بخش غربی دریاچه خزر از شمال ایران تا قفقاز کسیده شده است. گسل آستارا در فرورفتگی دریاچه خزر نسبت به سرزمین آذربایجان شرقی نقش داشته است.

گسل ارومیه (R)

از ماکو به طرف جنوب ، از غرب دریاچه ارومیه می‌گذرد و در زرینه رود ختم می‌شود. این گسل ادامه گسل تبریز به شمار می‌آید و احتمالا فرورفتگی دریاچه ارومیه نتیجه عملکرد آن است. به دلیل عدم وجود سنگهای تریاس و ژوراسیک و در مقابل گسترش زیاد سپر قدیمی سنگهای پرکامبرین تا پرمین در مغرب آن می‌تواند حاکی از وجود کوهزایی کاتانگایی باشد. ضمنا فعالیت این گسل در فاز سیمرین پیشین نیز مشاهده می‌شود.

گسلهای ایران مرکزی

گسل ترود (Tr)

این گسل از جمله گسل‌های شمال کویر نمک ایران مرکزی بشمار می‌آید که با روند شمال شرقی - جنوب غربی در شمال گسل درونه (گسل بزرگ کویر) قرار دارد. فعالیت آن با توجه به روند کوهزایی کالدونین احتمالا می‌تواند مربوط به آن باشد، ولی جنبش چپگرد آن در سیمرین پیشین محرز است.

گسل میامی (My)

این گسل در شمال کویر بزرگ نمک از شاهرود گذشته و احتمالا از شرق به گسل درونه و از غرب به گسل عطاری می‌رسد. مرز شمالی سنگهای آمیزه رنگی در ناحیه عباس‌آباد - میامی بوده و دو واحد ایران مرکزی و بینالود را از هم جدا می‌کند.

گسل درونه (گسل بزرگ کویر) (D)

این گسل از شمال نایین به طرف شرق تا مرز افغانستان به طول 700 کیلومتر امتداد دارد و کویر بزرگ ایران مرکزی را در بخش شمالی محدود می‌کند. آخرین جنبش آن راستگرد بوده است و مرز جنوبی ناحیه کاشمر - درونه را مشخص می‌کند که آمیزه‌های رنگین گسترش دارند. روند گسل درونه از شمال نائین به طرف شرق قدری به شمال متمایل و سپس به حالت قوسی درآمده است و سرانجام به طرف شرق-جنوب شرقی تا مرز افعانستان کشیده می‌شود. نام آن از بخش درونه واقع در جنوب کاشمر گرفته شده‌است.

گسل قم - زفره (QZ)

این گسل از نواحی قم تا زفره (شمال شرق اصفهان) ادامه دارد و از نوع گسل های راستگرد است که در خروج و بوجود آمدن سنگهای آذرین دوره ایوسن نقش اساسی داشته است. گسل قم-زفره همانطور که ذکر شد احتمالا دنباله گسل تبریز است.

گسل دهشیر - بافت (Db) (گسل نایین- بافت)

با روند شمال غربی- جنوب شرقی از نایین و ده‌شیر یزد تا بافت کرمان کشیده ‌شده است. حد غربی و جنوب غربی آن فرورفتگیهای گاوخونی ، ابرکوه و سیرجان را مشخص می‌کند. در طول این گسل ، بیرون زدگیهای آمیزه رنگی بویژه در نواحی نایین مشاهده می‌شود.

گسل پشت بادام (P)

این گسل بصورت قوسی از نواحی پشت بادام می‌گذرد و به سمت جنوب شرق متمایل می‌شود. فعالیت گسل پشت‌بادام به فاز کاتانگایی مربوط است و در مزوزوئیک با فعالیت مجدد در ایجاد ساختارهای فرازمین و فروزمین موثر بوده ‌است. این گسل با گسل‌های دیگری همچون گسل چاپدونی موازی است و مرز شرق کویر نمک را محدود می‌کند.

 

گسل کلمرد (Km)

قدرت این گسل در شرق ایران مرکزی و در بخش غربی سپر قدیمی کلمرد قرار دارد. این گسل به پرکامبرین بالایی می‌رسد، ولی در فاز کالدونین نیز فعال شده و روند آن که ابتدا شمالی- جنوبی بوده و به سمت شرق متمایل شده ‌است. گسل کلمرد از نوع راستگرد و باعث تغییرات رخساره‌ای در مزوزوئیک شده‌است.

گسل‌های شرق و جنوب شرقی ایران

گسل هریرود (H)

این گسل با روند شمالی- جنوبی مسیرهای رود هریرود (مرز ایران و افغانستان) و رود تجن را طی می‌کند و در نواحی ترکمنستان و کوههای اورال شوروی نیز عملکرد خوبی داشته است. جنبش آن چپگرد بوده و در طرفین آن سنگهای ژوراسیک و کرتاسه جابجا شده است. این گسل بخش غربی بلوک هلمند را محدود کرده است و از مغرب دشت زابل گذشته و به زاهدان می‌رسد. طول قسمتی از گسل هریرود که در ایران قابل تشخیص می‌باشد 825 کیلومتر است. این گسل در فاز کاتانگایی فعال شده و در فازهای بعد نیز فعالیت آن تداوم داشته است.

گسل نهبندان (Nb)

گسلی است با روند شمالی-جنوبی که حد شرقی بلوک لوت را محدود می‌کند. طول آن حدود 750 کیلومتر است و در بخش جنوب به سمت شرق متمایل شده‌است و بالاخره به طرف مرز ایران و پاکستان ادامه می‌یابد که نبوی دلیل آن را ترکیب این گسل از سه گسل مجزا می‌داند. اولین جنبش گسل نهبندان را به پرکامبرین نسبت می‌دهند که در فازهای دیگر نیز تداوم داشته است. سنگهای دو طرف آن کرتاسه بالایی ایوسن است، ولی اطراف ده سلم سنگهای دگرگونی پالئوزوئیک را جابجا کرده است.

گسل نایبند (N)

این گسل نیز روند شمالی-جنوبی دارد و طول آن از ناحیه بشرویه تا بم 600 کیلومتر است. این گسل حد غربی بلوک لوت را محدود می‌کند و بویژه در تشکیل حوضه رسوبی طبس و پیدایش کوههای مشتری نقش مهمی داشته است. گسل نایبند قدیمی‌ترین بیرون‌زدگیهای منطقه را که به دوره دونین تعلق دارد جابجا کرده‌است به همین جهت احتمال داده می‌شود که سن آن به قبل از دونین و حتی به پرکامبرین برسد.

گسل بشاگرد (B)

گسل بشاگرد در کوههای بشاگرد جنوب جازموریان از قصر قند می‌گذرد و با روند شرقی-غربی به طرف مرز ایران و پاکستان ادامه می‌یابد. در امتداد این گسل و گسل‌های کوچکتر ناحیه رخنمونهای آمیزه رنگین مشاهده می‌شود. این گسل احتمالا دنباله گسل زاگرس بوده که گسل میناب با روند شمالی-جنوبی خود آن را از گسل زاگرس جدا و جابجا کرده است.

 

گسل‌های زاگرس

گسل زاگرس (Z)

گسلی است که در بخش شمالی شرقی زاگرس با روند شمال غربی-جنوب شرقی و شیب تندگاه بطور عمودی مشخص می‌شود و بصورت گسل معکوس عمل کرده است. این گسل بویژه در نواحی لرستان تا مریوان ادامه دارد و پس از ورود به عراق دوباره بطرف ایران برگشته است و به سردشت می‌رسد (نبوی 1355) . دنباله این گسل در امتداد جنوبی غربی از نواحی فارس می‌گذرد. بطوری که طول کلی آن حدود 1350 کیلومتر است.

در نواحی فارس ، گسل زاگرس دارای شیب کمتری است و اغلب بصورت روراندگی مشاهده می‌شود. جنبش آن راستگرد بوده و رسوبات تبخیری کامبرین پیشین را که عملا باید در حوضه تبخیری قطر - کازرون تشکیل شده باشند در 200 تا 300 کیلومتری دورتر (در زردکوه) قرار داده است. مجموعه آمیزه‌های امینولیت و رادیولاریت‌های زاگرس در نواحی کرمانشاه و در نواحی نیریز فارس در امتداد این گسل تراستی قرار دارد. زمان جنبش اولیه گسل زاگرس را به پرکامبرین نسبت می‌دهند که در دوره‌های بعد نیز جنبش آن ادامه داشته است.

گسل کازرون (Kz)

طول این گسل حدود 500 کیلومتر است و روند تقریبی شمالی- جنوبی دارد و از نوع گسل‌های راستگرد است. این گسل باعث جابجایی منطقه زاگرس و سکوی عربستان شده‌است. بنابراین مرز سکوی عربی با زاگرس ایران را مشخص می‌کند. زمان جنبش آن را به پرکامبرین نسبت می‌دهند، ولی در کوارتز دوباره جنبش آن شروع و زلزله‌های قر - کازرون نمایانگر جنبش عهد حاضر آن است.

گسل میناب (M)

نام قبلی این گسل زندان بوده است و آن را راستگرد می‌دانستند ولی جنبش‌های اخیر آن و جابجایی‌های رسوبات پادگانه‌های آبرفتی ساحلی سوئد جنبش‌های چپ‌گرد این گسل است. این گسل در بخش شمالی توسط گسل زاگرس قطع شده است ولی ادامه آن در طرفهای دیگر گسل بشاگرد و زاگرس ملاحظه می‌شود.

به ‌نظر می‌آید که گسل میناب ادامه گسل نایبند باشد و جنبش آن نیز می‌تواند مشابه گسل نایبند باشد. روند این گسل شمالی-جنوبی است و از طرف جنوب وارد عمان می‌شود. این گسل از نظر اینکه در جهت و روند زمین ساختی مهم اورال-عمان و ماداگاسکار قرار دارد حائز اهمیت است.

نقشه و محدوده گسلهای ایران و جهان

نقشه و محدوده گسلهای ایران و جهان

تاریخچه زمین لرزه های بزرگ در ایران

ایران کشوری لرزه خیز است. ایران بر روی یکی از دو کمربند بزرگ لرزه خیزی جهان موسوم به «آلپا» قرار دارد و هر از گاهی زمین لرزه های بزرگی در آن بوقوع می پیوندد.

از سال ۱۳۴۰ تاکنون زمین لرزه های مختلف و در مواقعی ویران کننده مناطق مختلف کشور را با خسارات و تلفات سنگینی روبه رو کرده است که آخرین آنها، زمین لرزه صبح روز جمعه  شهرستان بم می باشد.

آخرین زمین لرزه در ایران که در سال ۷۹ و در دو استان زنجان و قزوین با قدرت ۲/۵ در مقیاس ریشتر به وقوع پیوست، مناطق طارم، خدابنده، ابهر، خرمدره و سلطانیه و همچنین بویین زهرا را لرزاند و خسارت ها و تلفاتی به بار آورد. بیش از ۵۰۰ نفر بر اثر وقوع این زمین لرزه کشته شدند.

بزرگترین زمین لرزه ای که در سالهای اخیر در ایران به وقوع پیوست مربوط به ۳۱ خرداد ۱۳۶۹ در استانهای گیلان و زنجان با قدرت هفت و سه دهم در مقیاس ریشتر بود. این زمین لرزه بیش از ۴۰ هزار کشته برجای گذاشت که خونبارترین زمین لرزه در ایران به حساب می آید. این زلزله در عرض چند ثانیه حدود و هزار و ۱۰۰ کیلومتر مربع که ۲۷ شهر و ۱۸۷۱ روستا را در برمی گرفت، ویران کرد. این در حالی است که دیگر کشورهای منطقه مانند، ترکیه، سوریه، ارمنستان و یا افغانستان نیز به دلیل قرار گرفتن در این خط زلزله با تعداد بیشماری از این قبیل زمین لرزه ها رو به رو هستند. دانشمندان گفته‌اند که دلیل این پدیده در بستر اقیانوسها که نشانه های حرکت شبه قاره هند به سمت قاره های آسیا و اروپا را آشکار می سازد، نهفته است.

قاره هند از ۳۰ میلیون سال گذشته با سرعتی معادل ۱۰ سانتی متر در سال به سمت قاره های اروپا و آسیا حرکت کرده است و در زمان حاضر این سرعت به پنج سانتی متر در سال کاهش پیدا کرده است. فهرستی از زمان و میزان قربانیان زمین لرزه های به وقوع پیوسته در ایران در ذیل به طور خلاصه ارائه می شود :

– آوریل سال ۱۹۶۰ (فروردین / اردیبهشت ۱۳۳۹) ۴۵۰ تن در شهر لار، واقع در جنوب کشور کشته شدند.

– سپتامبر ۱۹۶۲ (شهریور / مهر ۱۳۴۱) ۱۱ هزار تن کشته و ۲۰۰ روستا در غرب تهران ویران شد.

– اوت ۱۹۶۸ (مرداد / شهریور ۱۳۴۷) حدود ۱۰ هزار تن در استان خراسان جان سپردند.

– آوریل ۱۹۷۲‌ (فروردین / اردیبهشت ۱۳۵۱) پنج هزار و ۴۴ تن در جنوب کشور کشته شدند.

– آوریل ۱۹۷۷ (فروردین / اردیبهشت ۱۳۵۶) حدود ۹۰۰ تن در منطقه اصفهان جان باختند.

– سپتامبر ۱۹۷۸ ((شهریور / مهر ۱۳۵۷) ۲۵ هزار تن در شرق ایران کشته شدند.

– نوامبر ۱۹۷۹ (آبان / آذر ۱۳۵۸) ۶۰۰ تن در شمال شرقی ایران جان سپردند.

– ژوئن ۱۹۸۱ (خرداد / تیر ۱۳۶۰)، یکهزار و ۲۸ تن در استان کرمان کشته شدند.

– ژوئیه ۱۹۸۱ (تیر/ مرداد ۱۳۶۰) یکهزار و ۳۰۰ تن در استان کرمان جان باختند.

– ۲۱ ژوئن ۱۹۹۰ (۳۱ خرداد ۱۳۶۹) حدود ۴۰ هزار تن در شهر رودبار در شمال کشور در اثر سنگین ترین زمین لرزه کشته شدند.

– ۲۸ فوریه ۱۹۹۷ (۱۰ اسفند ۱۳۷۵) حدود یک هزار و ۱۰۰ تن در اردبیل کشته شدند، بزرگی آن زمین لرزه، ۵/۵ درجه در مقیاس ریشتر بود.

– ۱۰ مه ۱۹۹۷ (۲۰ اردیبهشت ۱۳۷۵) یکهزار و ۶۱۳ تن در بیرجند بر اثر زمین لرزه با بزرگی ۱/۷ درجه در مقیاس ریشتر، جان باختند.

به گفته کارشناسان امور شهری مقاوم سازی ساختمانها و تقویت سازه های ساختمانی در امور شهرسازی و احداث بنا در شهرها و استفاده مناسب از تحقیقات در حوزه زمین شناسی و اقلیمی اساسی از جمله مولفه های بسیار مهمی است که در کاهش خسارت و تلفات زمین لرزه هایی از این دست می تواند نقش مهمی داشته باشد. این واقعیت که ایران در کمربند زلزله جهانی قرار دارد و استفاده از تجربیات دیگر کشورهای زلزله خیز و موفق در ساماندهی به امور شهری و مقاوم سازی شهرها در مناطق زلزله خیز بیش از گذشته احساس می شود.

کارشناسان فن معتقدند در صورتی که هزینه های گزاف امداد رسانی و جبران خسارتهای مادی و معنوی حوادث طبیعی نظیر سیل و زلزله در مسیر بازسازی و ایجاد تغییرات بنیادی در حوزه شهرسازی و تمهیداتی لازم برای پیشگیری از حوادث غیر مترقبه قرار گیرد، نتایج به مراتب بهتر از گذشته خواهد بود.

گسلهای فعال ایران

دانلود نقشه گسلهای فعال ایران با مقیاس ۱:۲۵۰۰۰۰۰

نقشه نواحی لرزه خیز و گسلهای موجود در در پهنه ایران مرکزی

نقشه خطر زلزله در ایران

نقشه خطر لرزه ای جهان

در میان تعداد زیادی گسل در منطقه گسلهای زیر از خطر بالاتری برخوردارند:
۱ – گسل مشا فشم به طول ۴۰۰ کیلومتر:
گسل فشاری مشا، گسل بزرگی است که شامل زیر شاخه های فراوانی نیز می شود زلزله ۱۸۳۰م به منطقه شرقی فعالیت این گسل نسبت داده می شود علاوه براین زلزله بزرگی هم که در سال ۹۵۸م با بزرگای گشتاوری ۷/۷ در ۵۰ کیلومتری تهران رخ داده است به قسمت غربی این گسل نسبت داده می شود مسئله مهم در مورد این گسل تلاقی آن با گسل شمال تهران در بالادست سد لتیان است به این جهت که فعالیت این گسل می تواند موجب فعال شدن گسل تهران شود گسل فشاری مشا، گسلی است طویل، اساسی و لرزه زا که در راستای آن گستره بلند البرز از شمال بر روی دامنه های جنوبی آن رانده شده است. این گسل دارای راستای شرق ، جنوب شرقی – غرب، شمال غربی است. گسل مذکور در روی نقشه های زمین ساختی شکل سینوسی دارد و در دو قسمت شرقی و غربی راستای تقریباً شرقی – غربی دارد. شیب گسل فشاری مشا همیشه به سمت شمال و بین ۳۵ تا ۷۰ درجه تغییر می کند. این گسل با طولی حدود ۴۰۰ کیلومتر از جنوب غربی شاهرود و در شرق ، تا آبیک در غرب ادامه دارد. دریاچه آب شیرین تار در ۱۵ کیلومتری شرق شهرستان دماوند در راستای این گسل تشکیل شده است.
پهنه گسلی مشا در دره مشا بیش از ۱۰ متر عرض داشته و به شدت بریده، خرده و پودر شده است

گسلهای فعال تهران

۲ – گسل شمال تهران به طول ۷۵ کیلومتر:
گسل شمال تهران بین شاخه غربی گسل مشا و شهر قرار دارد اگر گسل شمال تهران فعال شود میزان خسارت به مراتب خیلی حادتر از زلزله است که در سال ۱۹۶۸ م رخ داده است گسل شمال تهران از این لحاظ می تواند یک چشمه لرزه زا باشد گسل شمال تهران در فاصله بین کوههای شمال تهران و شهر و در روی پهنه های جنوبی کوههای شمال تهران به طول ۷۵ کیلومتر قرار گرفته است
راندگی شمال تهران با درازای بیش از ۷۵ کیلومتر در کوهپایه شمال تهران از شرق دره لشکرک ده سبو در شمال شرقی تهران ، تا آبادی کاظم آ‎باد ۲ کیلومتری شرقی کلار و شمال بزرگراه تهران – کرج و شهر کرج در غرب ادامه یافته و نزدیکترین گسل زلزله زا به شهر تهران است به نظر می رسد که این گسل شاخه ای از گسل فشاری مشا است در شمال تهران و در کوهپایه ها ، در اکثر مناطق این گسل سبب رانندگی سازند دوران سوم کرج بر روی آبرفتهای هزار دره و آبرفتهای ناهمگن شمال تهران بخش کوهپایه ایران مرکزی در شمال تهران شده است در برخی نقاط مانند باغ اناری در غرب کن و شمال چیتگر راندگی شمال تهران ، در داخل سازند کرج دیده می شود
۳ – گسل جنوب ری به طول ۲۰ کیلومتر:
گسل جنوب ری ایوانکی در جنوب تهران به طول ۲۰ کیلومتر قرار گرفته است تمامی این گسل می تواند به عنوان یک چشمه لرزه زا برای تهران باشد گسل جنوب ری در قسمت جنوبی خود دچار انشعابی است که در شمال آن قرار دارد و گسل شمال ری نامیده می شود و فاصله بین این دو گسل فقط ۳ تا ۵ کیلومتر است به نظر می رسد ریشه این دو گسل یکی باشد و آنها نشانه های سطحی یک گسل باشند.
۴ – گسل شمال ری:
در حوالی عظیم آباد در کناره جنوبی بزرگراه ری ـ بهشت زهرا قرار دارد و دیواره ای به ارتفاع ۲ متر را بوجود آورده است امتداد آن شرقی ـ غربی بوده و طولی حدود ۱۶/۵ کیلومتر دارد.
۵- گسل معکوس آهار:
این گسل قسمتی از گسل معروف مشا فشم را تشکیل داده است که باطولی در حدود ۴۰۰ کیلومتر از جنوب غربی شاهرود در شرق تا آبیک در غرب ادامه دارد و شیبی در حدود ۳۵ تا ۷۰ درجه به سمت شمال دارد قسمتی از این گسل در ناحیه آهار که یکی از سه شاخه فرعی آن است گسل آهار نامیده می شود
۶- گسل معکوس امامزاده داوود:
راستای شمال غرب ـ جنوب غرب دارد و از حوالی امامزاده داوود عبور می کند این گسل معکوس دارای شیبی معادل ۸۰ درجه به سمت شمال شرق است در حوالی ولنجک این گسل به گسل شمال تهران می پیوندد
۷- راندگی پورکان ـ وردیج:
از حوالی پورکان در مسیر جاده کرج چالوس تا وردیج و سپس
شمال کن و فرحزاد ادامه می یابد ودارای راستای شمال غرب جنوب شرق است
۸- گسل کهریزک:
از شمال سلطان آباد در غرب تا کهریزک و سپس شمال شمس آباد در شرق امتداد یافته و راستایش شرقی غربی و طولش بیش از ۴۰ کیلومتر است این گسل دیواره ای به ارتفاع ۱- ۱۰ متر در آبرفت های جنوب تهران ایجاد کرده است
۹- راندگی نیاوران:
با راستای شمال شرقی ـ جنوب غربی وبا طولی حدود ۱۳ کیلومتر از سعادت آباد تا نیاوران و شمال اقدسیه امتداد می یابد
۱۰- گسل محمودیه:
گسلی با سازوکار کششی با راستای شرقی ـ غربی است
۱۱- گسل شبان کوثر:
در شمال تهرانپارس با طول ۳ کیلومتر و راستای شرقی ـ غربی واقع است.
۱۲- گسل شرق:
گسل شرق نیز که توانایی قویترین زلزله را دارا است از شرق به تهران وارد شده و با گذر از اراضی سرخه حصار و حرکت بر روی بزرگراه شهید بابایی تا مجیدیه و سیدخندان امتداد مییابد
۱۳- گسل ملاصدرا:
گسل ملاصدرا نیز که از خیابان شریعتی تا شهرک غرب امتداد یافته، محلات ونک، میرداماد، سعادت آباد و شهرک غرب را ناایمن ساخته است احداث برج میلاد نیز دقیقا در مجاورت این گسل صورت می گیرد

گسل های فرعی تهران:
از گسل های فرعی تهران می توان گسل های نارمک، داوودیه، ایوبی، عباس آباد، پارک جنگلی شهرداری، باغ فیض، قصر فیروزه و تلویزیون را نام برد.
تهران از کوهپایه های جنوبی البرز آغاز می شود و تا دشت ری امتداد پیدا می کند. در کوهپایه تهران با دو فرونشست و سه رشته بلندی مواجه هستیم:
بلندی ها:
۱- سعادت آباد، شمیران، دزاشیب
۲- تپه های امانیه، الهیه، قیطریه، فرماینه
۳- طرشت، عباس آباد
فرونشست ها:
۱- اوین، تجریش، نیاوران
۲- داوودیه
بلندهای شماره یک یعنی سعادت آباد و شمیران و دزاشیب توسط گسل نیاوران روی فرونشست اوین تجریش رانده شده است، بلندی های شماره دو یعنی امانیه، الهیه، فرمانیه توسط گسل محمودیه از شمال بروی فروشست های اوین تجریش نیاوران قرار گرفته اند، این تپه ها از سمت جنوب بروی فرونشست داوودیه قرار می گیرند، بلندی های طرشت و عباس آباد از سمت شمال بوسیله گسل داوودیه بروی فرونشست داوودیه رانده شده اند.
و اما در سطح دشت تهران تا ری با فرونشست بزرگ ری مواجه هستیم که در آن گسل های معروف ری و کهریزک قرار دارد.
در این مناطق ویرانی خیلی شدید وجود دارد: قوچک، تلو، سوهانک، ازگل، تجریش، تهرانپارس، لویزان، قلهک، ونک، شهرک غرب، درکه، هفت حوض، کن، کاروانسرا سنگ و جنوب کرج به همراه قسمتی از شهر ری، خانی آباد، چهار دانگه و نواحی مجاور در سه کیلومتری گسلهای ری.
منطقه تکانهای شدید با ویرانی گسترده شامل تهران مرکزی با توجه به وجود پی سنگ آبرفتی در این منطقه که مقاومتشان در برابر تکانهای شدید متفاوت است شامل محله داودیه، باغ فیض، زیبا شهر، مجیدیه، عباس آباد، یوسف آباد، گیشا، نارمک، وحیدیه، حشمتیه، تهران نو، امیراباد، شهرآرا، دوشان تپه، مرکز شهر، بازار، شهرک اکباتان، مهرآباد، افسریه، قلعه مرغی، یافت آباد تا قسمتی از شهریار، مسگر آباد، امین آباد، پالایشگاه تهران در ری و سد لتیان.
منطقه حرکتهای تند یا خسارات زیاد شامل کلیه مناطقی که دورتر از ده کیلومتر از گسل تهران قرار دارند که ویرانی در این مکانها نسبت به مناطق دیگر کمتر است نواحی غرب و جنوب شهریار در غرب تهران.
منطقه با آبگونگی خاک و ویرانی شدید:
در جنوب شرقی تهران سطح آب زیر زمینی بالاست و احتمال فرو نشست یا شناور شدن ذرات خاک در آب بالا آمده در اثر تکانهای زلزله وجود دارد این پدیده به دلیل کم شدن فضای خالی میان دانه های خاک و افزایش فشار آب منفذی درست میکند که موجب حرکت خاکهای دانه ریزتر شده و حتی در مناطق دورتر از زلزله هم میتواند باعث خسارات سنگین شود.

هرچند که آمار تلفات و خسارات وارده به پیکره تهران بر اساس مطالعات جایکا در اوایل دهه ۸۰ و بر اساس آمار نفوس و مسکن سال ۷۵ است؛ ولیکن از آنجا که تاکنون مطالعه ای جامع تر از آن در خصوص لرزه خیزی تهران صورت نگرفته است؛ تنها مرجع قابل استناد آماری همین مطالعات جایکاست. اما مسلما با تدابیر شهرسازی و مقاوم سازی و نوسازی های صورت گرفته در دهه اخیر قطعا وضعیت کنونی نسبت به آمارهای جایکا اندکی بهبود یافته است.
خسارت وارده به ساختمان ها بر اثر زلزله و ویژگی‌های آسیب برای مدل زلزله گسل ری به شرح زیر است:
در صورت فعال شدن گسل ری، تعداد ساختمان های آسیب‌دیده در کل شهر تهران، ۴۸۰٫۰۰۰ واحد برآورد گردید که در این صورت نسبت کل خسارت، ۵۵% خواهد بود. باید توجه داشت که منطقه ۱۵ بیشترین تعداد ساختمان های آسیب‌دیده را داراست. تعداد کل ساختمان ها نیز در این منطقه، به نسبت بیشترین است. نسبت خسارت در مناطق ۱۱، ۱۲، ۱۶ تا ۲۰ مقدار بسیار بالایی در حدود ۸۰% است. دلیل این نسبت بالای خسارت، وجود بسیاری از ساختمان های آسیب‌پذیر و جنبش لرزه‌ای نیرومند (شدت ۹ در مقیاس اصلاحی مرکالی) در این مناطق است. نسبت خسارت در مناطق ۱ تا ۵ که در بخش شمالی شهر تهران قرار دارند به طور نسبی کم و تقریباً ۳۰% می‌باشد.

درصد تخریب ساختمان های تهران بر اثر زلزله گسل ری

مدل گسل شمال تهران
در صورت فعال شدن گسل شمال تهران، تعداد ساختمانهای آسیب دیده در کل شهر تهران، /۰۰۰/۳۱۰ واحد برآورد شد. نسبت کل خسارت ۳۶% می‌باشد. نسبت خسارت در مناطق ۱ تا ۵ که در بخش شمالی شهر تهران قرار دارند در حدود ۵۰% است. نسبت خسارت در بخش جنوبی شهر کمتر از ۳۰% است. در مورد مدل گسل شمال تهران، شدت زلزله در بخش شمالی شهر زیاد است در حالی‌که ساختمانهای آسیب‌پذیر در منطقه اکثریت ندارند. در مورد مدل گسل ری، شدت زلزله در بخش جنوبی شهر زیاد است در حالی‌که ساختمانهای آسیب‌پذیر نیز غالب هستند. علت تفاوت نسبت خسارت در بخش‌های جنوبی و شمالی شهر همین امر است.

درصد تخریب ساختمان های تهران بر اثر زلزله گسل شمال تهران

مدل گسل مشا
با فرض فعال شدن گسل مشا، نسبت خسارت برای اکثریت مناطق شهری تقریباً ۱۰% است به استثنای منطقه۱۲ که در آن نسبت خسارت ۳۰% است. تعداد ساختمانهای خشتی و چوبی ـ آجری در این منطقه بیشتر از سایر مناطق است و همین امر دلیل نسبت بالای خسارت است.

درصد تخریب ساختمان های تهران بر اثر زلزله گسل مشا

برآورد زیر براساس بررسی محتوای مطالعات آسیب پذیری تهران توسط جایکا می باشد.

حجم تخریب (واحد)           پراکندگی درصد تخریب                         تخریب در کل
 مدل گسل ری:                  ۴۸۰٫۰۰۰                  جنوب ۸۰% و شمال حدود ۳۰%                ۵۵%
 مدل گسل شمال تهران:     ۳۱۰٫۰۰۰                  شمال ۵۰% و جنوب ۳۰%                        ۳۶%
 مدل گسل مشا:                    –                          منطقه ۱۲ ، ۳۰%                                   ۱۰%

 

در سناریوی زلزله برای تهران در بدترین حالت زلزله مدل گسل ری در شب است با بدون امدادرسانی که ۳۸۲٫۸۲۲ نفر تلفات انسانی در شهر تهران خواهد داشت و در بهترین حالت زلزله مدل گسل مشا در روز است با امدادرسانی کامل ۱۲٫۳۷۷ نفر تلفات انسانی در شهر تهران خواهیم داشت.

جدول تلفات انسانی در اثر زلزله گسل ری با تفکیک مناطق ۲۲ گانه تهران، شب و روز، در ۴ حالت امداد رسانی مختلف(بدون امدادرسانی، امداد رسانی مردمی، امداد اضطراری توسط امدادگران، توسط حرفه ای ها)

تمرکز حدود ۱۵ % جمعیت کشور (۲۵% جمعیت شهرنشین کشور) ۲۵% تولید ناخالص ملی (GDP) 31% صنایع و ۳۳% تولید صنعتی کشور، ۶۰% تولید ماشین آلات صنعتی، ۴۱% صنعت ساختمان کشور، ۳۰% تولید مواد غذایی(۱۵% مواد پروتئینی و لبنیاتی)، ۳۹% دانشگاه ها و مراکز پژوهشی و نهایتا ۲۹% دانشجویان و نیز حضور بخش عمده دولتمردان کشور در این شهر آسیب پذیری آن را از اهمیت فوق العاده ای برخوردار ساخته است، به طوری که می توان گفت هرگونه آسیب بر پیکره این شهر آسیبی جبران ناپذیر به کل کشور خواهد بود.

لازم به ذکر است که در خصوص آمادگی و واکنش در برابر زلزله تهران با هشیاری مسئولین امر تلاش هایی قابل تقدیر اما ناکافی صورت گرفته است. شهرداری تهران، سازمان پیشگیری و مدیریت بحران را تاسیس نمده که با رویکرد ناحیه محوری در زمینه پیشگیری از خسارات و تلفات زیاد در زلزله فعال است. تعداد زیادی از مراکز مطالعاتی در این زمینه روی طرح های پژوهشی فعال هستند. رشته های دانشگاهی بازسازی پس از سوانح در دانشگاه شهید بهشتی و تهران تاسیس شده و کادر متخصصین مورد نیاز برای مدیریت بحران پرورش می یابد. بافت های فرسوده با مشوق های دولتی درخال نوسازی هستند. مانورهای زلزله و مدیریت بحران هر از چندی برپا می شود و تجارب لازم در آنها کسب می شود. کشور ما و مدیران بحران آن تجارب زیادی در بازسازی پس از سانحه، از بازسازی جنگ تحمیلی، زلزله منجیل و رودبار، زلزله بم، زلزله لرستان و … دارند و این امر برای ما که از ۶ کشور نخست سانحه خیز جهان هستیم بسیار ضروری و مورد نیاز است.

زلزله تهران چه مناطقی را بیشتر تخریب می کند ؟

در شرایطی که با رشد فزاینده بروز سوانح طبیعی در جهان روبرو هستیم و شاهد بروز زلزله با شدت ۹ ریشتری در ژاپن می باشیم، نگرانی ها در خصوص کشور سانحه خیز ایران و شهر حساس تهران بیشتر می شود.

بر اساس مطالعات و تحقیقات صورت گرفته، شهر تهران در انتظار زلزله ای قریب الوقوع به سر می برد و ساکنان شهر برای آن باید آمادگی لازم را داشته باشند.
شهر تهران با جمعیتی حدود ۷ میلیون و ۸۰۰ هزار نفر بر اساس نقشه درشت پهنه بندی خطر لرزه ای کشور در پهنه خطر بسیار زیاد زلزله قرار گرفته است. این در حالی است که بر اساس مطالعات انجام شده توسط مشاوران ایرانی و نیز آژانس همکاری های بین المللی ژاپن(جایکا) و مرکز مطالعات زلزله و زیست محیطی تهران، در صورت وقوع زلزله در تهران حدود ۴۸۰٫۰۰۰ ساختمان به شدت آسیب دیده و حدود ۲۲۰ میلیارد دلار خسارت مستقیم به شهر وارد خواهد شد.
از لحاظ جغرافیایی و زمین شناسی شهر تهران در یک گستره طبیعی واقع شده که چندین رشته گسل فعال و نقاط لرزه خیز پراکنده در آن وجود دارد. از میان بسیاری از گسل‌‌های فعال در منطقه، محتمل‌ترین گسل‌‌های خطرناک عبارتند از:
– گسل مشا (طول: حدود ۲۰۰ کیلومتر)
– گسل شمال تهران (طول: حدود ۹۰ کیلومتر)
– گسل جنوب ری (طول: حدود ۲۰ کیلومتر)

آشنایی با گسل های ایران و لرزه‌خیزترین نقاط کشور؛ زلزله بزرگ تهران چه زمانی رخ می‌دهد؟

از آخرین زلزله بزرگ در تهران 187 سال می‌گذرد. به گفته‌ی محققان پژوهشگاه بین‌المللی زلزله و از لحاظ آماری، تقریبا هر 200 سال یک بار یک زمین لرزه بزرگ بیشتر از 7 ریشتر در این منطقه رخ خواهد داد. تهران با دارا بودن 7 پهنه گسل و جمعیت 12.5 میلیون نفر، اکنون خطر یک زلزله بزرگ را احساس می‌کند و به همین بهانه قصد داریم با گسل های ایران و لرزه‌خیزترین نقاط کشور بیشتر آشنا شویم.

تهران در دامنه‌های البرز و در همسایگی شهر قدیمی ری قرار دارد. پایتخت ایران، بزرگ‌ترین مرکز تجمع انسانی و اقتصادی کشور نیز هست و در طول تاریخ، چند زلزله ویران‌گر را تجربه کرده است. در حال حاضر نیز 7 گسل، این شهر را احاطه کرده و به نظر می‌رسد که خطر یک زلزله بزرگ، بیشتر از همیشه تهران را تهدید می‌کند.

دکتر مهدی زارع، مدیر گروه زلزله‌شناسی مهندسی پژوهشگاه زلزله‌شانسی کشور در خصوص گسل های تهران گفت که سه گسل اصلی تهران عبارتند از: گسل شمال تهران و پهنه گسل های جنوب تهران یعنی گسل کهریزک، گسل های ری و گسل ایوانکی و روند اصلی گسل های داخل شهر تهران که به عنوان راندگی‌های پیشانی پهنه گسل شمال تهران در وسط زمین رخنه کرده‌اند یعنی گسل نیاوران و گسل ترشت که به نام گسل چیتگر و گسل بزرگراه همت نیز شناخته می‌شود.

نقشه پراکندگی گسل های تهران

به گفته‌ی زارع، گسل شمال تهران از روستای کلان در شمال شرق لواسان و در 35 کیلومتری شمال شرق تهرانپارس شروع می‌شود و به لواسان، لشکرک، گردنه قوچک و سپس سوهانک می‌رسد. این روند تا دارآباد، کاشانک، نیاوران، دربند و سعدآباد و سپس ولنجک تا فرحزاد، حصارک و کن و از آنجا هم به سمت غرب تا وردآورد ادامه پیدا می‌کند. این گسل در مسیر خود از محله‌های شهید محلاتی و مینی سیتی، زعفرانیه، نیاوران، تجریش، آجودانیه، الهیه و فرمانیه عبور می‌کند.

گسل‌های محمودیه، قیطریه، نارمک و داوودیه از دیگر گسل های تهران هستند و بر اساس برآوردها، توان لرزه‌زدایی گسل شمال تهران به طول 90 کیلومتر و تا 7.5 ریشتر است. مدیر پژوهشگاه زلزله‌شناسی کشور با تاکید بر بازنگری گسل های تهران، اظهار کرد که امروز، تهران وضعیت پیچیده‌ای دارد چرا که جمعیت صبح آن 12.5 میلیون نفر و در شب‌ها 8.5 میلیون نفر است. سالیانه 100 تا 150 هزار نفر به جمعیت پایتخت ایران افزوده می‌شود؛ در حالی که طبق برآوردها، این شهر حداکثر ظرفیت 5 میلیون نفر را دارد.

دکتر زارع در ادامه افزود:

اکنون تهران در معرض خطر جدی زلزله قرار دارد و پیش‌بینی می‌شود که زمین‌لرزه‌ای با بزرگی بیشتر از 7 ریشتر در آن اتفاق بیفتد. از سوی دیگر، آلودگی هوا نیز در سال‌های اخیر بسیار شدیدتر شده و کار را برای زندگی شهروندان سخت کرده است. با این حساب و با توجه به وضعیت کشور و مطالعات صورت گرفته، کشور باید به سمت ساخت یک پایتخت جدید حرکت کند. شاید این موضوع به طور کامل مشکل تهران را حل نکند اما می‌تواند به ایجاد زیرساخت‌های مناسب در پایتخت جدید کمک کند. پایتخت جدید کشور نباید در هیچ یک از شهرهای موجود احداث شود بلکه مکانی جدید و بکر برای ساخت آن لازم است.

امن‌ترین و خطرناک‌ترین مناطق تهران در زمان وقوع زلزله

وضعیت پراکندگی گسل های ایران

زارع همچنین در مورد تعداد سامانه‌های گسلی سراسری ایران توضیحاتی را ارائه داد. سامانه گسلی زاگرس از مرز ایران و عراق یعنی مریوان آغاز می‌شود و تا شمال بندرعباس به طول مجموع هزار کیلومتر کشیده شده است که این سامانه گسلی، طولانی‌ترین سامانه گسلی ایران شناخته می‌شود.

گسل مکران از جنوب شرق ایران و ساحل دریای عمان، یکی دیگر از گسل‌های طولانی کشورمان است. مکران تنها گسلی است که به دلیل قرار گرفتن در لبه فرورانش پوسته اقیانوسی به زیرپوسته قاره‌ای، زلزله‌هایی با بزرگی بیشتر از 8 ریشتر و حتی تا 9 ریشتر در بدترین حالت در آن رخ می‌دهد. گسل مکران در 7 آذر 1324 هجری شمسی (28 نوامبر 1945 میلادی)، زلزله 8.2 ریشتری را تجربه کرده بود.

سامانه گسلی قطر-کازرون نیز به عنوان یکی دیگر از گسل‌های مهم ایران دارای چند قطعه است که از جمله آن می‌توان به قطعات گسل برازجان، کنارتخته، کازرون و دنا اشاره کرد. زمین‌شناسان بر این باورند که گسل قطر- کازرون، تغییراتی را در کف خلیج فارس ایجاد کرده اما اطلاعات زیادی در مورد تغییر شکلی که این سامنه در کف خلیج فارس ایجاد کرده موجود نیست و تنها از نظر فیزیکی و تصویری در عکس‌های ماهواره‌ای و برداشت‌های ژئوفیزیکی و ژئوموفولوژی، می‌توان این سامانه را تا شبه جزیره قطر دنبال کرد.

نقشه گسل های فعال ایران

مدیر گروه زلزله‌شناسی مهندسی پژوهشگاه زلزله‌شناسی در ادامه گفت:

از نظر محققان زلزله‌شناسی، زمانی می‌توان یک گسل را به عنوان یک قطعه گسل در نظر گرفت که کل طول آن در یک اتفاق زلزله گسیخته شود. به عنوان مثال، یک سامانه گسلی مانند زاگرس که حدود هزار کیلومتر طول دارد، تنها در یک رویداد زمین لرزه گسیخته نشده و قطعات مختلف آن در رویدادهای مختلف و مجزای زلزله در طول‌های کوچکتر از هم گسیخته شده است.

این که گسلی بتواند بر اثر یک زلزله به طول هزار کیلومتر گسیخته شود، می‌تواند زلزله‌ای به بزرگی 9 ریشتر ایجاد کند و این عملا یک فاجعه‌ی بزرگ خواهد بود؛ اما مطالعات نشان می‌دهند که گسل‌هایی در پوسته قاره‌ای وجود دارند که در بیشتر موارد چنین زمین لرزه‌ای را تجربه نکرده‌اند.

بر اساس بررسی‌های انجام شده، سامانه‌های گسلی طولانی از چندین قطعه تشکیل شده‌اند که هر کدام دارای طول‌های مختلف مانند 60، 70 یا 100 کیلومتر است. این قطعات در کنار و در امتداد هم، کل روند هزار کیلومتری این سامانه گسلی را شکل می‌دهند و هر کدام، فعالیت و توان لرزه‌زدایی متفاوتی دارند.

بزرگ‌ترین زلزله‌های تاریخ ایران

به گفته‌ی زارع و بر اساس اطلاعاتی که از قرن بیستم تا به امروز در دست داریم، بزرگ‌ترین زلزله‌ای که در پوسته قاره‌ای فلات ایران رخ داده، زلزله طبس با بزرگای 7.4 ریشتر و بزرگ‌ترین زلزله رخ داده در پهنه فرورانش مکران در جنوب شرق فلات ایران، زلزله سال 2013 سراوان با بزرگای 7.8 ریشتر بوده است. زلزله سال 1945 نیز در پهنه فرورانش گسل مکران با بزرگای 8.2 ریشتر رخ داد که البته کانون این زلزله در بیرون مرزهای ایران و در ناحیه مرزی ایران و پاکستان بود.

زمین لرزه سراوان با بزرگای 7.8 ریشتر در روز 27 فروردین 1392 به وقوع پیوست. این زلزله به منطقه فرو رانش مربوط بود و جزو زلزله‌های پوسته قاره‌ای قلات ایران محسوب نمی‌شد؛ اما بزرگ‌ترین زلزله‌ای که بر اثر جنبایی گسل‌ها در پوسته فلات قاره‌ای در فلات ایران رخ داد، زلزله طبس در سال 1357 است.

سراوان پس از زلزله سال 92

محققان زلزله‌شناسی معتقدند که اگر از خطر زلزله ناشی از گسل‌های شمال تهران، تبریز و گسل‌های اطراف مشهد صحبت می‌شود به دلیل جمعیت بالاتر و وجود بافت آسیب‌پذیر شهری و روستایی در این نواحی پرجمعیت است. حدود 2 میلیون و 300 نفر بر روی گسل شمال تهران، 400 هزار نفر بر روی گسل تبریز و 200 هزار نفر بر روی گسل گیو در نزدیکی بیرجند زندگی می‌کنند. علاوه بر آن، حدود 4 میلیون نفر در مشهد و حومه‌ی آن سکونت دارند که حدود 500 هزار نفر از آن‌ها در نزدیکی پهنه گسل‌های کشف رود، کواترنری مشهد و بینالود ساکن هستند.

گسل نیشابور به طول 74 کیلومتر در زلزله‌های سال 1270 و 1405 میلادی با گسیختگی سطحی همراه بوده به گونه‌ای که در زلزله سال 1209 میلادی، شهر نیشابور به کلی ویران شد و زمین لرزه سال 1389 میلادی نیز در کوه‌های بینالود باعث ویرانی نیشابور و تعداد زیادی از روستاها شد. از سال 1405 میلادی یعنی حدود 610 سال پیش تاکنون، زلزله مهمی در محدوده شهرهای مشهد و نیشابور رخ نداده و احتمال وقوع یک زلزله مجدد در این شهرها بسیار زیاد است.

آخرین زمین لرزه در تهران

دکتر زارع در مورد زلزله‌های رخ داده در تهران نیز بیان کرد که در گستره فعلی شهر تهران که محدوده شهر ری نیز در آن قرار دارد، نخستین زمین لرزه ثبت شده در تاریخ زمین لرزه‌های ایران در تاریخ 320 سال پیش از میلاد موجب ویرانی این شهر شده است. همچنین در سال‌های 743، 855، 958 و 1119 میلادی نیز وقوع زلزله‌های شدید موجب خسارات زیادی در شهر ری شد.

در سال 1830 میلادی و در اواخر دوران فتحعلی‌ شاه قاجار، زمین لرزه مهمی به بزرگی بیش از 7 ریشتر در فاصله حدود 50 کیلومتری از مرکز تهران کنونی و در دماوند و شمیرانات رخ داد که خرابی‌هایی را در ارگ حکومتی کاخ گلستان و بازار تهران ایجاد کرد.

از آن زلزله تا امروز 187 سال می‌گذرد و دیگر زلزله مهمی در محدوده شهری تهران رخ نداده است. در تبریز هم از زمان زلزله سال 1780 میلادی تاکنون 237 سال می‌گذرد و دیگر شاهد وقوع زلزله‌ای با بزرگای بیشتر از 7 ریشتر در این منطقه نبودیم. این برآوردهای زمانی می‌تواند یادآور بازه زمانی قابل انتظار تقریبی برای رخداد زلزله‌های بزرگ در هر پهنه و برآورد تقریبی بازگشت زمین لرزه‌ها باشد.

لرزه‌خیزترین و امن‌ترین نقاط ایران

دکتر زارع، شمال تنگه هرمز در بندرعباس را به عنوان لرزه‌خیزترین نقطه ایران معرفی کرد و دلیل آن را میزان تغییر شکل پوسته در این منطقه دانست. مناطق منتهی الیه جنوب غرب ایران در دشت خوزستان و حومه شهرهای خرمشهر و آبادان نیز به عنوان منطقه کم‌لرزه کشور محسوب می‌شوند. این دو شهر در دشت خوزستان واقع شده‌اند و کمترین میزان تغییرات شکل پوسته زمین در کشورمان در این نواحی رخ می‌دهد. نواری هم به نام نوار سنندج- سیرجان وجود دارد که شهرهای سنندج، گلپایگان، اصفهان و سیرجان در آن قرار دارند و این منطقه نیز به عنوان منطقه‌ای آرام شناخته می‌شود. در مقابل، تهران، تبریز، مشهد، نیشابور، بیرجند، جیرفت، تربت حیدریه و کرمان شهرهایی هستند که گسل‌های فعالی از نواحی پرجمعیت آن‌ها عبور می‌کند.

همچنین طبق گفته‌های استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی، کشورمان گسل‌های مشترکی هم با کشورهای دیگر دارد. گسل آستارا در استان گیلان وارد خاک کشور آذربایجان می‌شود، گسل درونه در نزدیکی شهرهای کاشمر و خاف در استان خراسان وارد خاک افغانستان می‌شود، گسل حاجی آباد در منطقه قائن که بخشی از آن وارد افغانستان می‌شود، گسل سراوان در مرز ایران و پاکستان، گسل مکران در ساحل ایران و پاکستان، گسل اصلی جوان زاگرس که امتداد شمال غربی آن از مریوان تا کردستان عراق کشیده شده و سامانه گسلی قطر- کازرون که از کشور قطر در جنوب خلیج فارس تا کف خلیج فارس و سپس در استان‌های بوشهر، فارس، کهکیلویه و بویر احمد و چهار محال و بختیاری ادامه پیدا می‌کند.

وی در پایان بر تعامل با محققان کشورهای همسایه برای مطالعه بر روی گسل های مرزی تاکید کرد. به عنوان مثال در حال حاضر، تعامل ما با ترکیه فراهم شده و در زلزله وان ترکیه نیز به راحتی اطلاعات مربوط تبادل شد به گونه‌ای که اطلاعات این زلزله توسط 30 ایستگاه شتاب‌نگاری در ایران ثبت شد و در اختیار محققان ترکیه‌ای قرار گرفت.

قرمز گسل های بزرگ و اصلی، بنفش کمرنگ گسل های جانبی غالبا در امتداد گسل های بزرگ و یا اصلی زلزله ها ا

سامانه طبقه‌بندی اقلیمی کوپن

سامانهٔ طبقه‌بندی اقلیمی کوپن یکی از پرکاربردترین سامانه‌های طبقه‌بندی اقلیمی است. این طبقه‌بندی برای نخستین بار به وسیلهٔ اقلیم‌شناس روسی-آلمانی ولادیمیر کوپن در سال ۱۸۸۴ مطرح شد و بعداً خود کوپن چندین تغییر در آن داد که مهمترین این تغییرها در سال ۱۹۱۸ و ۱۹۳۶ بود. سپس اقلیم‌شناس آلمانی رودلف گایگر با کوپن در زمینهٔ تغییرات این سیستم طبقه‌بندی مشارکت کرد و از این رو این طبقه‌بندی را گاهی سیستم طبقه‌بندی اقلیمی کوپن-گایگر می‌نامند. این سیستم بر پایهٔ این اصل است که گیاهان بومی بهترین شاخص اقلیم هستند. بنابراین مرزهای اقلیمی مناطق با نوع پوشش گیاهی آنها مشخص شده است. این سیستم ترکیبی از میانگین دمای سالانه و ماهانه و بارش و فصلی بودن بارش می‌باشد.^[۲]

محتویات

• ۱ ساختار
  • ۱.۱ گروه A: اقلیم‌های استوایی/گرمسیری
    • ۱.۱.۱ اقلیم جنگل‌های بارانی(Af)
    • ۱.۱.۲ اقلیم موسمی(Am)
    • ۱.۱.۳ اقلیم ساوان(Aw)
  • ۱.۲ گروه B: اقلیم‌های خشک(بایر و نیمه بایر)
  • ۱.۳ گروه C: اقلیم‌های معتدل
    • ۱.۳.۱ اقلیم مدیترانه‌ای(Csa/Csb)
    • ۱.۳.۲ اقلیم نیمه‌گرمسیری مرطوب(Cfa,Cwa)
    • ۱.۳.۳ اقلیم اقیانوسی(Cfb,Cfc,Cwb,Cwc)
    • ۱.۳.۴ اقلیم معتدل کوهستان‌های مناطق استوایی با زمستان‌های خشک(Cwc, Cwb)
    • ۱.۳.۵ اقلیم اقیانوسی نیمه قطبی(Cfc)
    • ۱.۳.۶ اقلیم نیمه آلپی(Csc)
  • ۱.۴ گروه D: اقلیم‌های قاره‌ای
    • ۱.۴.۱ اقلیم قاره‌ای با تابستان‌های داغ(Dfa, Dwa, Dsa)
    • ۱.۴.۲ اقلیم قاره‌ای با تابستان گرم(Dfb, Dwb, Dsb)
    • ۱.۴.۳ اقلیم نیمه قطبی قاره‌ای یا اقلیم تایگا(Dfc, Dwc, Dsc)
    • ۱.۴.۴ اقلیم نیمه قطبی قاره‌ای با زمستان‌های بسیار خشن(Dfd, Dwd, Dsd)
  • ۱.۵ گروه E: اقلیم‌های قطبی و آلپی
    • ۱.۵.۱ اقلیم توندرا (ET)
    • ۱.۵.۲ اقلیم کلاهک یخی (EF)
• ۲ نقد طبقه‌بندی کوپن
• ۳ پانویس

ساختار

ساختار طبقه‌بندی اقلیمی کوپن اقلیم‌ها را به پنج گروه اصلی طبقه‌بندی می‌کند که هر کدام دارای چندین زیرگروه می‌باشند. هر نوع اقلیم با ۲ تا چهار نماد حرفی نشان داده می‌شود.

گروه A: اقلیم‌های استوایی/گرمسیری

مشخصهٔ اقلیم گرمسیری همیشگی بودن دمای بالای آنها در سطح دریا و ارتفاع پایین است. همهٔ دوازده ماه سال دارای میانگین دمای ۱۸ درجه سانتیگراد یا بالاتر است. این اقلیم به زیرگروه‌های زیر طبقه‌بندی می‌شود:^[۲]

اقلیم جنگل‌های بارانی(Af)

در همهٔ دوازده ماه سال میانگین بارش در اقلیم جنگل‌های بارانی دست کم ۶۰ میلی‌متر است. این اقلیم معمولاً تا مدار ۵ تا ۱۰ درجهٔ عرض جغرافیایی از خط استوا هستند. در برخی از مناطق سواحل شرقی ممکن است این اقلیم تا ۲۵ درجه فاصله از استوا گسترش یابد. این اقلیم در تمام طول سال دارای سیستم کم فشار آرامگان استوایی است و بنابراین هیچ فصل طبیعی در آن وجود ندارد.

• برخی از مناطقی که دارای این اقلیم هستند به گونه‌ای یکنواخت و همیشگی در تمام طول سال مرطوب هستند مانند سواحل غربی آمریکای مرکزی و جنوبی از اکوادور تا کاستاریکا، ولی در بسیاری از موارد دورهٔ خورشید بالاتر و روزهای طولانی تر به گونه‌ای متمایز دارای رطوبت بیشتری است(مانند پالمینگ اندونزی) یا دورهٔ خورشید پایین تر و روزهای کوتاهتر دارای باران بیشتری است(مانند سیتیاوان در مالزی).^[۲]
• چند مکان در لبهٔ بیرونی منطقهٔ استوایی وجود دارند که دارای این اقلیم می‌باشند که بیشتر این مناطق در نیمکرهٔ جنوبی قرار دارند مانند سانتوس در برزیل. تک‌فصلی بودن یکی از ویژگی‌های متمایز این اقلیم است. اصطلاح تک‌فصلی به عدم اختلاف زیاد بین ساعات روز و شب و به عدم اختلاف زیاد میانگین دمای ماهانه (یا روزانه) در طول سال دلالت می‌کند. تغییرات دوره‌ای سالانه‌ای در مناطق استوایی وجود دارد، ولی مانند مناطق معتدل پیش بینی پذیر نیستند، گرچه این تغییرات در درجه حرارت پدید نمی‌آیند و بلکه در دسترس بودن آب به صورت باران، مه یا آب روی زمین روی می‌دهند. گیاهان(مانند فنولوژی)، حیوانات(تغذیه، کوچ، تولید مثل و غیره) و فعالیت‌های انسانی(کاشت گیاه، خرمن برداری، شکار، ماهیگیری و غیره) بسته به این فصلی بودن دارد. در آمریکای جنوبی و مرکزی استوایی فصل باران(فصل پر آب) اینویرنو و اینورنو نامیده می‌شود که معمولاً در تابستان نیمکرهٔ شمالی روی می‌دهد و فصل خشک(فصل کم آب) ورانو یا ورائو نامیده می‌شود که معمولاً هنگام زمستان نیمکرهٔ شمالی روی می‌دهد.^[۲]

اقلیم موسمی(Am)

اقلیم موسمی که بیشتر در آمریکای جنوبی حاکم است در اثر بادهای موسمی که بسته به فصل‌ها تغییر جهت می‌دهند، پدید می‌آید. این اقلیم دارای خشک‌ترین ماه است(تقریباً همیشه هنگام انقلاب زمستانی یا کمی پس از آن در آن سوی خط استوا رخ می‌دهد) که باران در آن کمتر از ۶۰ میلی‌متر، ولی بیشتر از یک بیست و پنجم کل بارش سالانه است.

• نمونه‌ها:
  • کنز، کوئینزلند، استرالیا^[۳]
  • میامی، فلوریدا، ایالات متحده
• شرایط دیگری وجود دارد که برخی از مناطق را در این مقوله جای می‌دهد که عبارت است از اقلیم لیتورال باد بسامان، زیرا باد شرقی بارش کافی را در خلال زمستان به همراه می‌آورد و از تبدیل شدن اقلیم منطقه به اقلیم مرطوب و خشک استوایی جلوگیری می‌کند. ناسائو در باهاما این چنین است.

اقلیم ساوان(Aw)

اقلیم ساوان دارای فصل خشک آشکاری است که بارش در خشک‌ترین ماه آن به کمتر از ۶۰ میلی‌متر می رشد و این میزان بارش کمتر از یک بیست و پنجم کل بارش سالانه است.^[۲]

• نمونه‌ها:
  • داروین، قلمرو شمالی، استرالیا^[۴]
  • کاراکاس، ونزوئلا
  • بمبئی، هند
  • بانکوک، تایلند^[۵]
• بیشتر مناطقی که دارای این اقلیم هستند در حاشیهٔ بیرونی منطقهٔ استوایی قرار دارند، ولی گاهی در درون مناطق استوایی نیز مناطقی دیده می‌شوند(مانند سن مارکوس، آنتیوکیا، کلمبیا). سواحل کارائیب به سوی شرق از خلیج اورابا در مرز کلمبیا و پاناما به سوی دلتای رودخانهٔ ارینوکو در اقیانوس اطلس(تقریباً ۴۰۰۰ کیلومتر) دارای دورهٔ خشک طولانی هستند. این اقلیم تا جزایر آنتیل کوچک و آنتیل بزرگ گسترش یافته که کمربند دور کارائیب را تشکیل می‌دهد.
• چنانچه فصل خشک در زمان خورشید بالاتر و روزهای طولانی‌تر باشد گاهی نماد As به جای Aw به کار می‌رود. این ویژگی مثلاً در بخش‌هایی از هاوایی، آفریقای شرقی(مومباسا، کنیا) و سریلانکا(ترینکومالی)وجود دارد. در بیشتر مناطق که اقلیم مرطوب و خشک استوایی دارند فصل خشک در زمان خورشید پایین‌تر و روزهای کوتاهتر روی می‌دهد زیرا اثر سایهٔ باران در خلال زمان خورشید بالاتر سال وجود دارد.

ادامه نوشته

شناسایی اقلیم و انواع آن برای زمین شناسی

اقلیم

ریشه کلمه آب وهواکه درزبان عربی اقلیم گفته می شودکلمه یونانی کلیما (Klima ) است که تقریبا درتمام زبانها ازهمین ریشه اقتباس شده است.

اقلیم شناسی علمی است که در جستجوی بیان و شرح طبیعت اقلیم و نیز اینکه به چه ترتیب از محلی به محل دیگر عوض گشته و همچنین اینکه چگونه وابسته به فعالیتهای بشری است، می‌باشد. این علم کاملا و بطور پیوسته وابسته به هواشناسی بوده و خود در مورد تغییرات روزانه جوی و نتایج آن بحث می‌کند.

 

 

ادامه نوشته

اقلیم چهارگانه ایران

ایران، کشوری با چهار اقلیم متنوع:

اقلیم هر منطقه بدون شک، عامل موثری در تعیین شکل معماری آن منطقه می باشد. راه حل هایی که ساکنین مناطق مختلف در جهت ساخت سرپناه خویش سازگار با شرایط آب و هوایی منطقه در طی قرون متمادی اتخاذ کرده اند قابل ستایش است, این روش ها به طور حیرت انگیزی شرایط دشوار منطقه را کاسته و از جنبه های مفید آن سود جسته اند. از این رو آشنایی با اقلیم های مختلف ایران، تاثیر به سزایی در موفقیت طراح و سازندگان بنا خواهد داشت.

ﺍﻳﺮﺍﻥ، ﻓﻼﺗﯽ ﺍﺳﺖ ﻣﺮﺗﻔﻊ ﮐﻪ ﺩﺭ ﻋﺮﺽ ﺟﻐﺮﺍﻓﻴﺎﻳﯽ بیست و پنج تا چهل درجه ﺩﺭ ﻧﻴﻢ ﮐﺮﻩ ﺷﻤﺎﻟﯽ ﻭ ﺩﺭ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﮔﺮﻣﯽ ﻭﺍﻗﻊ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ. مناطق کویری و نیمه کویری بیش از نیمی از مساحت کشور را اشغال نموده است. حدود یک سوم ایران نیز کوهستانی است و بخش کوچکی از ایران (شامل جلگهٔ جنوب دریای خزر و جلگهٔ خوزستان) از جلگه‌ های حاصلخیز تشکیل شده‌ است. ایران دارای تنوع اقلیمی بالایی می باشد. از شمال تا جنوب کشور، به تدریج با مناطق آب و هوایی متفاوتی مواجه می شویم. ایران از نظر بارندگی جزو مناطق آب و هوایی خشک و نیمه خشک به شمار می رود. میزان بارش سالانه در نقاط مختلف کشور و در فصول مختلف سال متغیر است.

معرفی اقلیم چهارگانه ایران

۱) ﺍﻗﻠﻴﻢ ﻣﻌﺘﺪﻝ ﻭ ﻣﺮﻁﻮﺏ

ﺳﻮﺍﺣﻞ ﺟﻨﻮﺑﯽ ﺩﺭﻳﺎی ﺧﺰﺭ ﺑﺎ ﺍﻋﺘدﺍﻝ ﻫﻮﺍ ﻭ ﺑﺎﺭﻧﺪﮔﯽ ﻓﺮﺍﻭﺍﻥ ﺟﺰء ﻣﻨﺎﻁﻖ ﻣﻌﺘﺪﻝ ﮐﺸﻮﺭ ﺑﻪ ﺣﺴﺎﺏ ﻣﯽ ﺁﻳﺪ.

– مشخصه بارز آب و هوایی در اقلیم معتدل و مرطوب، میزان بارش باران در اغلب فصول سال در این ناحیه می باشد.
– ﻣﻌﻤﻮﻻ”ﺩﻣﺎی ﻫﻮﺍ ﺩﺭ ﺗﺎﺑﺴﺘﺎﻥ ﺑﻴﻦ ۲۵تا۳۰ درجه در روز و بین۲۰تا۲۳ درجه هنگام شب است.
– رطوبت هوا در منطقه بسیار بالاست.
– بارش باران، موجب بالا بردن سطح پوشش گیاهی و رویش جنگل ها در منطقه معتدل و مرطوب جنوب دریای خزر شده است.

میزان بارش و رطوبت در ناحیه معتدل و مرطوب از در امتداد نوار حاشیه دریا، از شرق به غرب افزایش می یابد.

۲) ﺍﻗﻠﻴﻢ ﮔﺮﻡ ﻭ ﺧﺸﮏ

– بخش قابل توجهی از مساحت ایران را مناطق گرم و خشک اشغال نموده است.
– بادهای خشک این مناطق، بسیار آزاردهنده است.
– آسمان کویر در بیشتر ایام سال صاف و بدون ابر می باشد.
– میزان بارندگی کم و مه و طوفان بسیار زیاد اتفاق می افتد. بارندگی کم موجب کاهش سطح پوشش گیاهی در این ناحیه شده است.
– اختلاف دمای شب و روز در مناطق اقلیمی گرم و خشک زیاد است.
– بارندگی بسیار شدید و اغلب به صورت رگبار رخ می دهد.
– میزان تعریق و تبخیر نسبت به بارش سالیانه بالاست.

ﻣﺸﺨﺼه بارز آب و هوایی ﺍﻳﻦ ﺍﻗﻠﻴﻢ، ﺭﻭﺯﻫﺎی ﮔﺮﻡ ﻭ ﺷﺐ ﻫﺎی ﺑﺴﻴﺎﺭ ﺳﺮﺩ ﻭ ﺯﻣﺴﺘﺎﻥ ﻫﺎی ﺳﺮﺩ ﻭ ﺳﺨﺖ ﻭ ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن های ﮔﺮﻡ ﻭ ﺧﺸﮏ می باشد.

۳) ﺍﻗﻠﻴﻢ ﺳﺮﺩ ﻭ ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﯽ

سلسله جبال البرز و زاگرس نواحی مرکزی ایران را از دریای خزر در شمال و جلگه بین النهرین در غرب جدا می کنند. کوه هایی نیز به صورت منفرد در مرکز و شرق ایران وجود دارند از جمله کوه تفتان ، شیر کوه و …
کوهستان های غربی که دامنه های غربی رشته کوه های فلات مرکزی ایران و سراسر کوههای زاگرس را در بر می گیرد از مناطق سردسیر کشور به شمار می آیند .

– از مشخصه بارز اقلیم سرد و کوهستانی، سرمای شدید زمستان و هوای معتدل تابستان های این ناحیه ست.
– میزان بارش برف در اقلیم سرد و کوهستانی بسیار بالاست.
– اختلاف دمای شب و روز بسیار زیاد است.
– خشکی هوا در مناطق سرد و کوهستانی آزاردهنده ست.

در این نواحی، میزان بارندگی در تابستان کم و در زمستان زیاد است و بیشتر به صورت ریزش برف می باشد. برف های پیاپی بیشتر قله ها را می پوشاند. در ارتفاعات بالای ۳۰۰۰ متر همواره برف وجود دارد و این کوهستان ها سرچشمه رودخانه ها و قنات ها در کشور محسوب می شوند.

 ۴) ﺍﻗﻠﻴﻢ ﮔﺮﻡ ﻭ ﻣﺮﻁﻮﺏ

این منطقه اقلیمی، در امتداد یک نوار ساحلی باریک و نسبتاً طولانی است که بیش از دو هزار کیلومتر طول آن می باشد و از مصب اروند رود در جنوب غربی استان خوزستان شروع شده و به خلیج گواتر در جنوب شرقی استان سیستان و بلوچستان ختم می شود.

– مشخصه بارز آب و هوایی ناحیه گرم و مرطوب، گرمای شدید و رطوبت بالای هواست.
– میزان بارندگی در این منطقه بسیار پایین است. ، اغلب بارندگی در فصول پاییز و خصوصاً زمستان رخ می دهد.
– هوا در زمستان، معتدل و مطبوع است.
– میزان اختلاف دما بین شب و روز کم است.
– بارش کم باران به ویژه در فصل تابستان، موجب کاهش سطح پوشش گیاهی در منطقه اقلیمی گرم و مرطوب شده است.
– آب های زیرزمینی در این منطفه، اغلب شور هستند.
– به دلیل تابش مستقیم آفتاب و گرمای شدید، میزان تبخیر بسیار بالاست.

از آنجایی که در این کرانه خاک اکثر نواحی آهکی است و همچنین فاقد پوشش نباتی می باشد، لذا آب باران به داخل زمین نفوذ نمی کند و باران اندکی هم کم که می بارد، ایجاد سیل می کند و چون سیل بندهای کافی و کانال های عبور آب وجود ندارد، این قبیل باران ها، اغلب به جز خرابی حاصل دیگری ندارد و آب ذیقیمت شیرین به صورت سیل روانه دریا می گردد. ﺳﻮﺍﺣﻞ ﺧﻠﻴﺞ ﻓﺎﺭﺱ ﻭ ﺩﺭﻳﺎی ﻋﻤﺎﻥ ﺗﺎ ﺣﺪی ﻣﺸﺎﺑﻪ ﺍﻗﻠﻴﻢ ﮔﺮﻡ ﻭ ﻣﺮﻁﻮﺏ ﻫﺴﺘﻨﺪ.

ﺑﺮ ﺧﻼﻑ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻣﻌﺘﺪﻝ ﻭ ﻣﺮﻁﻮﺏ ﺩﺭ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﮔﺮﻡ ﻭ ﻣﺮﻁﻮﺏ ﻣﻴﺰﺍﻥ ﺑﺎﺭﻧﺪﮔﯽ ﮐﻢ می باﺷﺪ ﻭ ﺑﻪ ﻓﺼﻞ ﭘﺎﻳﻴﺰ ﻭ ﺯﻣﺴﺘﺎﻥ ﻣﺤﺪﻭﺩ ﻣﯽ ﺷﻮﺩ. ﺑﺎﻻ ﺑﻮﺩﻥ ﻣﻴﺰﺍﻥ ﺭﻁﻮﺑﺖ ﻫﻮﺍ ﺑه دﻟﻴﻞ ﻣﺠﺎﻭﺭﺕ ﺑﺎ ﺩﺭﻳﺎ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﯽ ﺷﻮﺩ ﺍﺧﺘﻼﻑ ﺩﺭﺟﻪ ﺣﺮﺍﺭﺕ ﺷﺐ ﻭ ﺭﻭﺯ ﺩﺭ ﻓﺼﻮﻝ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺳﺎﻝ ﻧﺎﭼﻴﺰ ﺑﺎﺷﺪ.

تعریف هوا واقلیم :

 تعریف هوا یاوضعیت جوی شرایط موقت وضعیتی كه برای مدتی كوتاه دریك مكان معین غالب میگرددكه میانگین این وضعیت جوی دردراز مدت رایك اقلیم مینماید ،طبق تعریف فرهنگ بین المللی هواشناسی تعریف اقلیم عبارت است از تغیر مجموعه شرایط جوی كه بوسیله كیفیت وتكامل وضع هوامنطقه معینی  مشخص میگردد . به هرحال اقلیم یك منطقه مرتب دستخوش حوادث غیر متعرقبه ازقبیل سیل، زلزله،انفجاریا یك جنگ فرسایشی می باشد.

تعریف عناصر اقلیمی: هریك از شرایط جوی كه بتهم حالت فیزیكی وضع جوی ویا اقلیم منطقه معین رابرای لحظه بخصوصی یادوره ای اززمان معین مشخص می كند .

اقلیم شمال ایران در حقیقت یک اقلیم مدیترانه ای است که دارای آب و هوای معتدل و مرطوب است. میزان بارش سالانه بطور متوسط ‌١٠٠٠ میلی متر است که بیشترین آن در قسمت های غربی و کمترین آن د ر نواحی شرقی است. درجه حرارت متوسط سالانه بین ‌١٥ تا ‌١٨ درجه سانتی گراد است.

 

 

منبع            memarvakhiyal.mihanblog.com

اقلیم شمال ایران

مقدمه

تعریف هوا واقلیم :

 تعریف هوا یاوضعیت جوی شرایط موقت وضعیتی كه برای مدتی كوتاه دریك مكان معین غالب میگرددكه میانگین این وضعیت جوی دردراز مدت رایك اقلیم مینماید ،طبق تعریف فرهنگ بین المللی هواشناسی تعریف اقلیم عبارت است از تغیر مجموعه شرایط جوی كه بوسیله كیفیت وتكامل وضع هوامنطقه معینی  مشخص میگردد . به هرحال اقلیم یك منطقه مرتب دستخوش حوادث غیر متعرقبه ازقبیل سیل، زلزله،انفجاریا یك جنگ فرسایشی می باشد.

تعریف عناصر اقلیمی: هریك از شرایط جوی كه بتهم حالت فیزیكی وضع جوی ویا اقلیم منطقه معین رابرای لحظه بخصوصی یادوره ای اززمان معین مشخص می كند .

اقلیم شمال ایران در حقیقت یک اقلیم مدیترانه ای است که دارای آب و هوای معتدل و مرطوب است. میزان بارش سالانه بطور متوسط ‌١٠٠٠ میلی متر است که بیشترین آن در قسمت های غربی و کمترین آن د ر نواحی شرقی است. درجه حرارت متوسط سالانه بین ‌١٥ تا ‌١٨ درجه سانتی گراد است.

شمال ایران

به طور كلی جلگه مازندران در شمال ایران دارای آب و هوای معتدل و مرطوب است ، كه معروف به آب و هوای معتدل خزری است . عوامل مؤثر در آب و هوای این استان عبارتند از : وجود كوه های البرز ، جهت قرار گرفتن آنها ، ارتفع مكان ، نزدیكی به دریا ، پوشش گیاهی ، بادهای محلی ، عرض جغرافیایی و پیش آمدن توده هوای شمالی و غربی ، كه در بین عوامل فوق نقش كوه ها و دریای خزر و بادها بیش از سایر عوامل است .

به طور كلی دو جریان هوا در این منطقه تأثیر می گذارد :

جریان اول ، هوائی كه از شمال و شمال شرقی از سیبری به طرف مازندران می آید و این توده در زمستان باعث سردی هوا و ریزش برف و باران شده و در تابستان بندرت مزیده و سبب خنكی هوا می گردد .

جریان دوم ، بادهای غربی كه از طرف اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه وزیده ، كه در زمستان باعث ریزش باران شده و در تابستان بر رطوبت هوا می افزاید و همچنین باعث شرجی شدن آن می گردد .

البته بادهای محلی معروفی نیز از جمله باد سورتوك (sortock) ( از سیبری در زمستان ) باد خوش آباد دره نور ، (اوزروا) گیل وا ، باد سام به این استان می وزند . با توجه به عوامل مختلفی كه در آب و هوای این استان اثر دارند ، سه نوع آی و هوا در این منطقه وجود دارد كه عبارتند از : معتدل جلگه ای ، كوهستانی (معتدل سرد)

آب و هوای معتدل جلگه ای

جلگه های مركزی و غربی مازندران دارای این نوع آب و هوا هستند . در این مناطق به علت نزدیكی به دریا و رطوبت زیاد ، ریزش باران فراوان حدود 1200 تا 1300 میلیمتر می باشد . وجود رطوبت ، اثر آلودگی مداوم هوا و محصور بودن بین كوه و دریا ، دمای هوا را معتدل نموده كه اختلاف حداكثر و حداقل دما بسیار كم می باشد .

آب و هوای كوهستانی

این آب و هوا بر دامنه های شمالی و نواحی مرتفع البرز مسلط می باشد كه در ارتفاعات بسیار بلند از نوع كوهستانی سرد است ، و در سایر نقاط از نوع معتدل كوهستانی بوده ، به علت فاصله از دریا نسبت به ناحیه جلگه ای رطوبت كمتری داشته و در نتیجه میزان بارندگی آنهم كمتر است ولی به لحاظ افزایش ارتفاع ، میزان دما كاهش یافته و در نتیجه بخش عمده ای از ریزشهای جوی به صورت برف می باشد و زمستانهای ناحیه كوهستانی بسیار سرد همراه با یخبندان بوده و تابستان هوای معتدلی دارد كه سبب ییلاق ( مهاجرت تابستانی ) می شود .

آب و هوای نیمه بیابانی

این نوع آب و هوا بر قسمتی از جلگه گرگان ( شمال گرگان رود تا مرز شوروی سابق ) مسلط می باشد و علل ایجاد آن دوری از دریا ، كاهش ارتفاعات البرز شرقی ، مجاورت با صحرای تركمنستان شوروی سابق در سمال این نطقه است . بارندگی در این منطقه نسبت به استان مازندران كمتر می باشد تا جائیكه در نواحی گنبد كاووس به حدود 500 میلی متر می رسد و كاهش رطوبت باعث افزایش دامنه گرما می شود به طوریكه در تابستان نسبت به سایر نقاط استان ، دمای بیشتری دارد و در زمستان نیز تعداد روزهای یخبندان بیشتر است .

آب و هوای استان مازندران

استان مازندران را بر اساس خصوصیات دما و بارش و توپوگرافی منطقه می توان به دو نوع آب و هوای معتدل خزری و آب و هوای كوهستانی تقسیم كرد . آب و هوای كوهستانی خود بر دو نوع معتدل كوهستانی و سرد كوهستانی می باشد .

1- آب و هوای معتدل خزری :

این نوع اقلیم جلگه های غربی و مركزی استان تا كوهپایه های شمالی البرز را شامل می شود . در این نواحی به دلیل كمی فاصله كوهستان و دریا رطوبت تجمع می یابد كه بعنوان پیامد آن می توان بارش های قابل ملاحظه و دمای معتدل را ذكر كرد .

میانگین بارندگی سالیانه در نوار ساحلی استان برابر با 977 میلیمتر است. توزیع مكانی آن از غرب به شرق با كاهش همراه است در حالیكه توزیع زمانی آن وضعیتی كمابیش منظم دارد ( حداكثر بارندگی در پائیز و حداقل آن در بهار اتفاق می افتد)

در بررسی پارامتر درجه حرارت نیز مشاهده می شود كه به دلیل رطوبت نسبی بالا و زیاد بودن تعداد روزهای پوشیده از ابر ، دمای هوا معتدل و دامنه دمایی محدود می باشد كه این وضعیت منجر به تابستانهای گرم و مرطوب و زمستانهای معتدل با یخبندانهای اتفاقی می گردد .

2- الف)  آب و هوای معتدل كوهستانی :

با افزایش تدریجی ارتفاع از اراضی جلگه ای به سوی دامنه های شمالی ارتفاعات البرز و فاصله از دریا ، تغییرات خاصی در آب و هوای استان پدیدار می گردد. در نوار ارتفاعی 1500 تا 3000 متر ، شرایط آب و هوایی كوهستانی حاكم است كه از ویژگیهای آن می توان كاهش میزان بارندگی سالیانه وهمچنین كاهش متوسط درجه حرارت ماهانه را ذكر كرد . علاوه بر آن زمستانهای سرد همراه با یخبندانهای طولانی و تابستانهای كوتاه نیز از دیگر مشخصات این اقلیم است .

2- ب)  آب و هوای سرد كوهستانی :

در نوار ارتفاعی بالاتر از 3000 متر كه شامل قلل كوهستانهای دامنه شمالی البرز می شود ، دمای هوا به شدت كاهش یافته و یخبندانهای طولانی ایجاد می شود . در این مناطق ریزش ها غالبا به صورت برف است كه در دوره طولانی سرد سال روی هم انباشته شده و تا اواسط دوره كوتاه گرم سال نیز دوام دارند . در همین مناطق و در قله كوههای دماوند ، علم كوه و تخته سلیمان شرایط ایجاد یخچالهای كوهستانی و انباشت دائمی برف فراهم شده است .

توده هواهای موثر بر آب و هوای مازندران

موقعیت جغرافیایی ویژه استان مازندران بعنوان یكی از استانهای ساحلی دریای خزرسبب شده است كه در طول سال از اثرات آب و هوایی همسایگانی چون سرزمین پهناور سیبری ، دریای مدیترانه و دریای خزر و فلات مركزی ایران بهره مند شود . در طول فصول مختلف سال توده های هوای متعددی وارد استان میشوند كه عمده ترین آنها به قرار زیر میباشد :

الف) دوره سرد سال :

- توده هوای قطبی قاره ای (cP) كه ورود آن به استان از طریق گسترش زبانه سیستم پرفشار سیبری بر روی شمال شرق كشور می باشد . این توده هوا سرد و خشك بوده و با عبور از روی دریای خزر ضمن جذب رطوبت و گرما ناپایدار گشته و سبب بارشهای قابل توجه بویژه در فصل پاییز ( بدلیل اختلاف زیاد دمای آب با دمای هوا ) در استان می شود . شدت این بارندگی بدلیل طولانی بودن مسیر حركت توده هوا بر روی دریا در غرب استان بیشتر از سایر قسمتهای استان میباشد .

- توده هوای قطبی دریایی تعدیل یافته (mP ) با منشا اقیانوس اطلس كه بعد عبور از روی جنوب اروپای شرقی از طریق دریای سیاه به شرق دریای مدیترانه وارد و سپس از طریق تركیه از سمت شمال غرب وارد ایران می شود .

- توده هوای آركتیكی قاره ای (cA ) با منشا اسكاندیناوی كه بعد از عبور از روی اروپا و از دست دادن رطوبت مجددا از دریای سیاه كسب رطوبت كرده واز طریق تركیه وارد نوار شمالی كشور می شود .

ب) دوره گرم سال :

- توده هوای حاره ای دریایی تعدیل یافته (mT ) با منشا آزورس (جزیره آزورس در اقیانوس اطلس ) كه بعد از عبور از روی دریای مدیترانه و جنوب اروپا ، به شمال كشور وارد میشود و گاهی نیز از طریق شمال آفریقا و عربستان ، نواحی جنوب و مركز ایران را مورد تهاجم قرار میدهد و به شمال نیز نفوذمی كند جبهه های حاصل از این توده هوا هنگام رسیدن به دریای خزر از این دریا رطوبت كسب كرده و سبب بارندگی در سواحل جنوبی آن میشوند . بعلاوه در اوج روزهای گرم هنگامی كه جت استریم جنب حاره به شمال دریای خزر نقل مكان می كند توده هوای حاره ای قاره ای (cT ) كه در مركز ایران تشكیل می شود و بسیار گرم و خشك می باشد شمال كشور را نیز تحت تاثیر قرار می دهد .

اقلیم استان مازندران

1- بر اساس طبقه بندی هانسن ( Hansen ) این استان در مدار معتدله گرم قرار گرفته است .

2- به روش ضریب اعتدال ( Temoenatenus Index ) این استان بسیار معتدل و فوق معتدل است .(منظور از ضریب اعتدال بدست آوردن دوری یا نزدیكی یك منطقه به منطقه معتدله است )

3- بر اساس طبقه بندی دومارتن ( De Martounne ) نواحی غربی مازندران بسیار مرطوب ، نواحی مركزی مازندران مرطوب و نواحی شرقی مازندران مدیترانه ای و نواحی كوهستانی مازندران نیمه مرطوب می باشد .

4- بر اساس طبقه بندی دكتر كریمی ، نواحی غربی و مركزی دارای اقلیمی مرطوب با تابستان گرم و زمستان كمی سرد ، نواحی شرقی نیمه مرطوب با تابستان گرم و زمستان نسبتا سرد و نواحی كوهستانی مازندران دارای اقلیم مرطوب با تابستان معتدل و زمستان بسیار سرد می باشد

تعريف اقليم

درلغت نامه دهخدا اقليم به معني خميدگي ؛ انحنا و انحراف واصطلاحا به معني تمايل وانحراف ناحيه اي اززمين نسبت به آفتاب توضيح داده شده است، درفرهنگ عميد نيز اقليم کلمه ايست يوناني به معني مملکت ،کشور،ناحيه وقطعه اي است ازعالم که ازلحاظ آب و هوا و سايراوضاع و احوال طبيعي ازمنطقه وقطعه ديگرجداشده باشد،پيشينيان کليه خشکي هاي عالم را به هفت قسمت تقسيم نموده وهرقسمت رااقليم ناميده اند. كلمه شهر در زمان فارسي همان اقليم را مي رساند و اصطلاحاتي مانند هفت شهر و هفت اقليم در ادبيات ما متاثر از طبقه بندي اقليمي يونانيها مي باشد.

درحقيقت اقليم حالت متوسط کميت هاي مشخص کننده وضع هواصرف نظرازلحظه وقوع آنهاست وبه عبارت ديگراقليم تابع مکان است ولي به زمان بستگي ندارد. برطبق فرهنگ هواشناسي بين المللي هرگاه ازاقليم يک ناحيه سخن گفته مي شودمنظورمجموعه شرايط جوي درمنطقه است که تغييرشرايط جوي مشخصه هرناحيه همراه با تغييرات زماني، اقليم آن ناحيه راتشکيل مي دهد.

تعاريف بيان شده براي علم اقليم شناسي:

· اقليم شناسي علمي است که آب وهواوخصوصيات ديگرجوراموردمطالعه قرارمي دهدوهدف اقليم شناسي کشف وتبيين رفتارطبيعي اتمسفروبهره برداري آن درجهت منافع انسان وشناسايي استعدادها وتوانهاي اقليم هاي مختلف براي زندگي انسان است.

 

ادامه نوشته

تعریف و توصیف آب و هوا (اقلیم)

در این بخش جنبه های کم تر توصیف شده از آب و هوا (اقلیم) ارائه می شود تا علاقه مندان و به ویژه پژوهشگران، توقعاتی که از بخش نظری (و نه کاربردی) آب و هواشناسی دارند مشخص گردیده تا مسیر پژوهش ایشان نیز تعیین شود.

آب و هوا برآمد شرایط جوی یک محل طی بازه زمانی معین (معمولاً چند دهه) است . به عبارت دیگر رویدادهای پر بسامد جوی طی سالیان متمادی را اقلیم گویند. بنابراین در یک جمع بندی و طبق تعریف ارائه شده به وسیلۀ کاویانی و علیجانی ( ۱۳۷۹)، آب و هوا را می توان به شکل زیر تعریف کرد:

« شرایط جوی غالب (دراز مدت) در یک محل را آب و هوا (اقلیم) گویند.»

این تعریف جنبه هایی ظریف از اقلیم و به تبع آن از دانشی که آن را مطالعه می کند (اقلیم شناسی) به شرح زیر دست می دهد:

۱- شرایط جوی گویای چگونگی جو می باشد. این شرایط معمولاً به وسیلۀ اندازه گیری عناصر اقلیمی و حالات آن بیان می شود. عناصر اقلیمی پدیده های توصیف کنندۀ آب و هوا (تابش، دما، بارش، رطوبت، فشار و باد ) هستند که در ایستگاه های سنجش جو اندازه گیری می شوند. عناصر اقلیمی به وسیلۀ عامل های اقلیمی تشدید، تقلیل یا تعدیل می شوند. عوامل اقلیمی شامل ارتفاع، طول جغرافیایی، عرض جغرافیایی، دوری و نزدیکی به دریا، پوشش سطح زمین و… است. به عنوان مثال ارتفاع می تواند عنصر دما را تحت تأثیر قرار دهد. در حالت معمول با افزایش ارتفاع، دما کاهش و نیز با کاهش ارتفاع دما افزایش می یابد. توجه کنید که گاهی یک عنصر اقلیمی می تواند عاملی برای عنصر دیگر باشد، مثلاً دما برای رطوبت، رطوبت برای ابرناکی و ابرناکی برای تابش، عامل اقلیمی به شمار می آیند. مثلاً در صورت وجود منابع رطوبتی و گنجایش رطوبتی در جو، با افزایش دما، رطوبت جوی فزونی می یابد. در این حالت، دما یک عامل برای تشدید رطوبت است. اجزاء اقلیم نیز نقش تعیین کننده ای در تکوین اقلیم دارد. اجزاء اقلیم از هوا سپهر، آب سپهر( اقیانوس ها و دریاها، پهنه های آبی –  قاره ای شامل رودها و دریاچه  و نیز یخ سپهر)، زیست سپهر و سطح خشکی هاو نیز فرایند های متداخل و مرتبط با آن ها تشکیل می شود. تفکیک نقش هر یک از این اجزاء مشکل بوده و تصویر قابل قبولی از اصل دستگاه اقلیم ارائه نخواهد نمود. به همین دلیل اقلیم یک محل با الگوهای روزانه هوا تفاوت اساسی دارد. در واقع اقلیم دستگاهی است که حاصل تعادل گرماپویشی (ترمودینامیک)- آب ایستایی ( هیدرواستاتیک) اجزاء مختلف جو در ارتباط با ورود و خروج انرژی – ماده است. انرژی اصلی و مورد نیاز دستگاه اقلیم از خورشید تأمین می شود. میزان ورود و خروج (بیلان) انرژی در دستگاه اقلیم تابع الگوی زمانی ـ مکانی خاصی است. الگوهای مکانی تنوع اقلیمی را در پی داشته و الگوی زمانی موجب دگرگونی دستگاه اقلیم می شود. این تنوع و دگرگونی جهت دستیابی به سطح تعادل اقلیمی رخ می دهد و واکنش طبیعی در مقابل بیلان انرژی است.

۲- یکی از ویژگی هایی که در تعریف اقلیم به وضوح مشخص شده است، وابستگی آن به زمان است. چنان که می دانیم، عامل عمدۀ تمایز «اقلیم» از ویژگی های دیگر جو، نظیر « هوا » در مقیاس زمانی آن است؛ به طوری که شرایط آنی جو را هوا و شرایط بلند مدت آن را اقلیم می نامیم. همچنین « شرایط جوی غالب» در تعریف اقلیم به عنوان یک قید زمانی، گویای فراوانی تکرار رویدادهای اقلیمی در بستر زمان و برای شکل گیری اقلیم هر محل است. مثلاً اقلیم شهر اهواز از تداول و تداوم تیپ های هوایی خاص در یک گسترۀ زمانی طولانی شکل می گیرد. از این رو مطالعۀ تغییر زمانی اقلیم از بررسی و وارسی اقلیم در دراز مدت حاصل می شود. علاوه براین، فضای حالت که در بالا توصیف شد، تنها در بستر زمان معنی و مفهوم می یابد.

۳- سومین ویژگی که از تعریف اقلیم می توان استنباط نمود، وابستگی آن به مکان است. پدیده هایی که چنین وابستگی هایی را با مکان نشان می دهند، به پدیده های مکانی (فضایی) موسومند. توجه به پراکندگی مکانی برای بررسی و تحلیل واقعیت های اقلیمی اجتناب ناپذیر و ضروری است. زیرا بررسی این واقعیت ها و رویدادهای اقلیمی به لحاظ علل پیدایش، سیرتکوینی، الگویابی، کیفیت پخش و تاثیرگذاری بر اطراف، نحوۀ آرایش مکانی همچنین افتراق مکانی و عوامل موثر براین افتراق بخش عمده ای از دانش اقلیم شناسی را شکل داده است. بنابراین تأکید بر مکان به عنوان تجلی گاه رویدادهای اقلیمی و محل کنش آن موجب شده است که رویدادهای اقلیمی در زمره پدیده های مکانی (جغرافیایی) و آب و هواشناسی نیز از علوم وابسته به مکان تلقی شود.