آ ب و هواشناسی کاربردی

دشت مشهد

دشت مشهد با یک محدوده نسبتا کوچک از زمینهای آبرفتی تشکیل شده است . حداکثر پهنای این دشت 25 کیلومتر و ضخامت آبرفتها آن که در دوره کواترنری بوجود آمده اند بین 200-150 متر می باشد .

بافت آبرفتها در کناره ها و مناطق پایکوهی ، درشت دانه و بتدریج به طرف مرکز دشت ، دانه ریز می شوند .

لازم به ذکر است که از نظر ساختمانی دشت مشهد یک دشت گرابنی است بطوریکه این دشت بر روی گرابنی (چاله زمین ساختی) واقع است که از دو طرف توسط دو منطقه هورستی ، از رشته کوه هاي برآمده تفکیک شده اند .

در حقیقت دشت گرابنی مشهد ، بخشی از چاله زمین ساختی اترک – کشف رود میباشد که سبب تفکیک دو رشته کوه خراسان شمالی از یکدیگر شده اند .

به گفته ساده تر چاله اترک – کشف رود ، رشته کوه هاي هزار مسجد – کپه داغ در شمال را از رشته کوه هاي آلاداغ – بیتالود در جنوب شرقی تفکیک نموده است .

ژئومورفولوژی ارتفاعات کپه داغ – هزار مسجد

این واحد با مجموعه چینهای تاقدیسی و ناودیسی از نظر چین خوردگی شباهت زیادی به زاگرس دارد . کپه داغ همانند زاگرس یک واحد ژورایی است زیرا در این واحد شکل ظاهری زمین در تبعیت از ساختمان زمین می باشد

چینهای کپه داغ نامتقارن و فشرده بوده و تاقديسهاي دیواره مانند توسط دره های باریک ساختمانی از یکدیگر جدا می شوند .

فشردگی کوه ها سبب کمبود دشت هموار در فواصل کوه ها شده و زمین های کشاورزی موجود بیشتر حاصل فرسایش تاقدیسها و عقب نشینی دامنه هاست .

از تفاوتهای بین زاگرس و کپه داغ می توان به گستردگی بیشتر زاگرس و وجود گنبد نمکی در آن اشاره کرد . حال آنکه در کپه داغ گنبد نمکی وجود ندارد .

سطح عمومی کوهستان کپه داغ در حدود ارتفاع 2000 متر کشیده شده و چندین قله گرد شده با ارتفاع نسبی 500-1000 در روی آن دیده می شود

کلات نادری یکی از عوارض قابل توجه کپه داغ است که شهرت تاریخی دارد . این عارضه یک ناودیس مرکب معلق است و رودخانه ای در امتداد محور آن جریان یافته است . عمل فرسایش رودخانه کف ناودیس را به عمیقا گود کرده است و آنرا به شکل قلعه اي طبيعي در آورده است .

ژئومورفولوژی ارتفاعات آلاداغ – بینالود

واحد آلاداغ توده کوهستانی طویلی است که دارای روند شرقی – غربی است . اسکلت اصلی توده آلاداغ شامل آهکهای ژوراسیک و کرتاسه به ویژه در مغرب و مرکز می باشد .

رشته بینالود به دنبال این عوارض ظاهر می شود و به سوی جنوب شرقی امتداد می یابد .

کوهستان بینالود با ارتفاع متوسط بیش از سه هزار متر ، از سمت شمال شرقی مسلط به دشت مشهد ( فرورفتگی کشف رود ) و از جنوب غربی مشرف به چاله ساختمانی دیگری است که شهر نیشابور در داخل آن استقرار یافته است .

توده اصلی بینالود از سنگ گرانیت است که با ساختمان باتولیت در میان رسوبات پالئوزوئیک سر بر آورده است .

در دامنه های شمالی بینالود شبکه هیدروگرافی نسبتا متراکم و با عمق زیاد گسترش یافته است و شبکه آبها ساختمان ناهمواری را به شدت به هم زده و شرایط خاصی را بوجود آورده است .رشته بینالود با کوه هاي سنگ سفید و شاه نشین تا مرز افغانستان کشیده شده است .

ژئومورفولوژی دشت سرخس

در شرق کوه هاي مزدوران قرار دارد و زیر ساخت آن آز یک بلوک مقاوم می باشد . این بلوک گوشه ای از صفحه توران محسوب شده و زمینهای آن با حرکات هرسی نین مقاوم شده است .

دشت سرخس را از نظر شکل ظاهری می توان به دو بخش شرقی و غربی تقسیم کرد :

نیمه غربی عارضه دار است و عوارض آنرا تپه های کم ارتفاع متشكل از رسوبات شیلی سازند خانگیران می سازند .

نیمه شرقی آن همواره پوشیده از آبرفتهای سیلابی است . این آبرفتها از شستشوی دامنه کوه هاي مزدوران به ویژه سازند سست خانگیران فراهم آمده ند.

دشت سرخس در شرایط مورفوکلیمای خشک در حال تحول است . لذا در سطح این دشت کویر وجود نداشته و از عوارض خاص بیابانی می توان به تپه های ماسه ای اشاره کرد که گسترش زیادی یافته اند .

ویژگی های ژئومورفولوژیکی خراسان مرکزی و جنوبی

با حرکت از مشهد به سمت جنوب تا شمال لوت از گسترش و حجم کوه ها نسبت به خراسان شمالی کم می شود و در عین حال چین خوردگیها و حرکات زمین ساخت در قالب گسلها تنوع پیدا می کند . توده های نفوذی نیز در ساختمان زمین دخالت کرده و ساختمان پیچیده ای به کوه ها می بخشد .

کوه ها موازی و عموما قوسی شکل بوده و انحنای محور بیشتر چین خوردگیها متوجه شمال است ، علت آن شکل لبه شمالی هسته مقاوم لوت است که به عنوان یک عامل فرعی در ساختمان چین خوردگی دخالت کرده است . در حد فاصل این کوه ها سرزمینهای بیابانی وسیعی قرار گرفته و هر کوهستان را به صورت واحدی جداگانه و مستقل در آورده است .

به خاطر تفرق کوه ها در خراسان مرکزی و فشردگی آن در خراسان جنوبی مجموعه ناهمواریهای این ناحیه را می توان به دو بخش زیر تقسیم کرد :

ناهمواریهای خراسان مرکزی

کوه هاي خراسان مرکزی از دو رشته مشخص و متمایز تشکیل شده اند :

1- رشته شمالی :

 بین کاشمر و فریمان قرار داشته و ادامه رشته کوه کلمرد ایران مرکزی محسوب می شود .بلندترین نقطه آن به نام کوه سرخ ، حدود 3120 متر ارتفاع دارد .

2- رشته جنوبی :

دنباله کوه هاي ایران مرکزی است و نسبت به رشته شمال هم کم عرض تر بوده و هم ارتفاع کمتری دارد .در ساختمان نیمه شرقی آن تشكيلات قرمز بالایی میوسن شرکت دارد و چینهای منظمی را بوجود آورده است .

ناهمواریهای خراسان جنوبی

در مشرق کوه های طبس از کویرهای خواف و بجستان تا شمال دشت لوت را در برمی گیرد . این مجموعه از لحاظ چین خوردگی تحت تاثیر هسته مقاوم لوت قرار گرفته و چینهای هلالی شکل با قوس شمالی پیدا کرده اند .

در این کوه ها رسوبات پالئوژن با منشا آتشفشانی اهمیت فراوانی دارد . فعالیتهای آتشفشانی دوران سنوزوئیک ، کانسارهای فلزی و غیر فلزی زیادی بویژه در اطراف بیرجند بوجود آورده اند .

به سمت جنوب و جنوب شرقی ساختمان چین خوردگیها منظم می شود .

برجسته ترین ساختمان مورفوتکتونیکی ناحیه جنوبی خراسان باتولیت شاه کوه واقع در شمال غربی بصیران می باشد .