خـاورمـيـانـه از گـذشته هاى دور، مهد تمدنهاى درخشان بشرى ، زادگاه علم و ميعادگاه پيامبران الهـى بوده است . اين منطقه از نظر جغرافيايى در مركز تقاطع سه قاره آسيا، افريقا و اروپا قـرار گـرفـتـه ، بطورى كه از طريق تركيه به اروپا و از طريق سرزمين فلسطين به قاره افريقا متصل مى شود.
خـاورمـيـانـه يـكى از مناطق استراتژيك جهان است كه سالها مركز حوادث بين المللى بوده است . پـس از جـنـگ جـهـانـى دوم ، شايد هيچ منطقه اى در جهان به اندازه خاورميانه به حوادث مختلف و جنگهاى گوناگون رو به رو نبوده است .
مـهـمـتـريـن وقـايـعـى كـه طـى 25 سـال گـذشته در خاورميانه به وقوع پيوست عبارت بود از :جـنـگـهـاى اعـراب اسـرائيـل (1963،1973)، بـحران انرژى (1973)، پيمان صلح بين مصر و اسـرائيـل ، حـمـله اسـرائيـل بـه جـنـوب لبـنـان (1982)، وقـوع جـنـگهاى داخلى در كـشـورهـاى لبـنـان ، يـمـن ، عـراق ، اردن ، حـمـله شـوروى (سـابـق) بـه افـغـانـسـتـان واشـغـال آن (1979)، وقـوع انـقلاب اسلامى ايران و ايجاد موج حركتهاى اسلامى در خاورميانه ، جـنـگ تـحـميلى عراق عليه ايرانى و جنگ خليج فارس . از اين رو، خاورميانه ، بحران خيزترين منطقه در كل جهان بوده است .

      كشورهاى خاورميانه

      تعداد كشورها

دومين گام در مطالعه جغرافيايى هر منطقه ، تعيين و شناسايى كشورهايى است كه در محدوده آن قـرار مى كيرد. همان طور كه در مورد تعيين حدود جغرافيايى منطقه خاورميانه اختلاف وجود دارد، در مـورد تعداد كشورهايى كه در اين منطقه قرار دارد نيز اختلاف است . برخى از جغرافى دانان ، كـشـورهـاى شـمال و شرق آفريقا مانند الجزاير و سودان را نيز جزو كشورهاى خاورميانه به حساب آورده اند؛ عده اى ديگر كشورهاى مانند پاكستان و افغانستان را از كشورهاى خاورميانه مى دانـنـد. بـا ايـن وجـود مـى تـوان گـفـت : تـعـرف ثـابـتـى از ايـن مـنـطـقـه وجـود نـدارد و بطور مـعـمـول ، كـشـورهـاى تـركـيـه ، ايـران ، كـشـورهـاى عـربـى شـرق سـوئز و اسرائيل ، همراه با مصر و ليبى در اين منطقه جاى دارد. سودان و قبرس نيز گاهى و الجزاير و مراكش و تونس هم بندرت جزو كشورهاى خاورميانه محسوب مى شوند.
دولت انـگـلسـتـان در نـوشته هاى خود، هفده كشور را تحت نام خاورميانه گنجانده است . ايران ، عـراق ، عـربستان سعودى ، مصر، اسرائيل ، لبنان ، اردن ، ليبى ، شيخ ‌نشينهاى خليج فارس ،يمن ، اتيوپى ، سومالى ، سودان ، مالت و قبرس .
بـه هر حال ، برخى از محققان ، كشورهاى خاورميانه را از نظر سياسى و فرهنگى به دو قسمت جداگانه تقسيم كرده اند:
الف ـ كـمربند شمالى :شامل كشورهايى است كه با شوروى (سابق) مرز مشترك دارد و از نژاد عرب نيستند مانند ايران ، تركيه و افغانستان .

      سـرزمـيـنـهـاى عـرب نـشـيـن

شـامـل مـنـطـقـه هـلال خـصـيـب و كـشـورهـاى حـوزه خليج فارس ، مـثـل اردن ، فـلسـطـيـن ، لبنان ، سوريه ، عربستان ، عراق ، كويت ، بحرين قطر، امارات متحده عربى ، عمان و يمن .

      كشورهاى خاورميانه و نظام جهانى

كـشـورهـاى خـاورمـيـانـه بـه جـهـان سـوم تـعـلق دارد. ايـن كـشـورهـا هـنـوز مـراحـل اوليـه صـنعتى شدن را طى مى كند و بشدّت وابسته به صادرات مواد خام و واردات مواد غـذايـى ، كـالاهـاى مـصـرفـى ، تـجـهـيـزات و تكنولوژى مى باشد. بطور تقريبى در همه اين كـشـورهـانـابـرابـريـهـاى داخـلى و اجـتـمـاعـى مـشـاهـده مـى شـود و فـقـط ايـران اسـلامـى در حـال اسـتـثـنـا شـدن از ايـن قـاعـده شوم است . صادر كنندگان پر در آمد نفت در شمار غنى ترين كشورهاى جهان محسوب مى شوند؛ امّا متاءسفانه على رغم اين ثروت سرشار خدادادى ، از رشد و تـوسـعـه اقـتـصـادى بـرخـوردار نـبوده ، از نظر سياسى وابسته به قدرتهاى بزرگ جهانى هستند.

      بافت جمعيت در كشورهاى خاورميانه

خـاورميانه از نظر بافت جمعيتى ، داراى ويژگيهاى خاصى است ، بگونه اى كه در اين منطقه ، شـش نـژاد مـخـتلف در كنار يكديگر زندگى مى كنند و سه مذهب متفاوت در آن وجود دارد.
زندگى اجتماعى در خاورميانه بسيار متنوع است ، در حالى كه برخى از اجتماعات شهرى بسيار گسترش يافته و اقشار وسيعى از مردم با مظاهر و جلوه هاى تمدن امروزى آشنا شده و به آنها خـو گـرفـتـه انـد، جـمـعى نيز زندگيشان را از طريق شكار مى گذارنند، و در حالى كه عده اى ديگر، به شيوه كوچ نشينى و بيابانگردى زندگى مى كنند.
در مجموع ، فاصله سطح زندگى بين روستا و شهر بسيار زياد است و همين امر موجبات مهاجرت روسـتـائيـان بـه شـهـرهـا را فـراهـم مـى كـنـد. پديده مهاجرت از روستا به شهر كه در نتيجه سـيـاسـتـهـاى تـوسـعـه صـنـعتى در شهرها به وجود آمده ، در برخى از كشورهابه صورت يك مـشـكـل اسـاسى بروز كرده است . در اين كشورها، ضمن نابودى كشاورزى ، شهرهاى بزرگ با مساءله انفجار جمعيت روبه رو شده است .

      ابعاد اهميّت خاورميانه

      اهميّت اساسى و حياتى

خاورميانه منبع بزرگترين ذخاير انرژى جهان است لوله هاى نفت خاورميانه را مى توان شاهرگ حـيـات صـنـعـتـى و نـظامى دنيا دانست . غرب توسط خاورميانه با تمدّن آشنا شده و بتوسط را خاورميانه صعنتى شده است . امروز شما تمام هواپيماى نظامى و صنايع موشكى و كارخانه هاى مـخـتـلف صـنعتى غرب و شرق با نفت خاورميانه كار مى كند، بطورى كه مى توان گفت : بدون خاورميانه ، غرب مرده است .

      اهميت ترانزيتى و تجارتى

در طى چند قرن ، راههاى خشكى و دريايى ، منطقه خاورميانه را به ساير نقاط دنيا پيوند دارد. ايـن بـخـش از جهان همواره به صورت يك منطقه ترانزيت و چهار راهى ميان قاره هاى جهان قديم بوده است .
در گـذشـتـه كـه هـنـوز كـانـال سـوئز حـفـر نـشـده بـود، راهـهـاى تـجـارتى خاورميانه از اهميت اسـتـراتـژيك برخوردار بود. يكى از راهها از اسكندريه شروع و پس از عبور از قاهره و منطقه سـوئز بـه كـناره درياى سرخ مى رسيد و از آن به بعد از طريق راه دريايى به اقيانوس هند ختم مى شد. پس از گشايش كانال سوئز در سال 1869، اين جاده اهميت خود را از دست داد و از آن پس مورد استفاده تجارت بين المللى قرار مى گيرد.
افـتـتـاح كانال سوئز موجب اتصال اقيانوس اطلس به اقيانوس هند از طريق درياى مديترانه و دريـاى سـرخ شـد. پس از اين خاورميانه از نظر قدرتهاى دريايى بويژه انگلستان داراى اهميت اسـتـراتـژيـك شـد وسـيـادت و سـلطـه بـر جـهـان مـنـوط بـه تـسـلط بـر ايـن مـنـطـقـه بـويـژه كانال سوئز بود.

      اهميت استراتژيك و نظامى

اهـمـيـت اسـتـراتـژيـك و نـظـامى خاورميانه تا قبل از فروپاشى اتحاد جماهير شوروى (سابق) بـسـيـار زياد بود. درياى مديترانه و بحر احمر و خليج فارس كانون رقابت دو قدرت برتر جـهـان در اواسـط قـرن بـيـسـتم بود. منطقه خاورميانه در دوران تسلط انگلستان بر جهان كه تا سـال 1971 ادامه داشت ، از مهمترين مناطق تحت سلطه آن كشور به شمار مى رفت . خاروميانه از نـظـر انـگـلستان تنها راه دسترسى به هندوستان بود كه مى توانست توسط رقيبان اروپايى مورد استفاده قرار گيرد.
قـدرتـهـاى بـرتـر جـهـان مـانـنـد انگلستان و امريكا، پس از ظهور انقلاب كمونيستى در سرزمين روسـيـه هـمـواره در صـدد بـودنـد تـا از توسعه و گسترش اين انقلاب ضد سرمايه دارى به ساير نقاط جهان جلوگيرى كنند. اين كشور ما پس از اينكه پيمان آتلانتيك شمالى (ناتو) را در اروپـا تـشكيل دادند، سعى كردند در خاورميانه و خاوردور نيز چنين پيمانهايى جهت جلوگيرى از نـفـوذ شـوروى (سـابـق) بـه وجـود بـيـاورنـد. پـيـمـان بـغـداد كـه بـعـدهـا تـبـديـل بـه پـيـمـان (نـستو) شد، از پيمانهايى بود كه به منظور جلوگيرى از دست اندازى شوروى (سابق) به نقاط مركزى خاورميانه منعقد شده بود.

      جغرافياى خاورميانه

      وضعيت جغرافيايى

خـاورمـيـانـه عـمـومى از نظر جغرافيايى ، از اقليم و آب هواى ناهمگونى برخوردار بوده ، به داشـتـن تـابـستانى بسيار گرم و خشك ، زمستانهايى به نسبت كوتاه و بيشترين بارندگى در بهار، معروف است علت اين امر، واقع شدن اين منطقه در فاصله عرضهاى 20 و 40 شمالى است .
آب و هـواى ايـن مـنـطـقـه خـشـك اسـت ، بـگـونـه اى كـه در طول ماههاى تابستان بندرت بارشى در آن صورت مى گيرد. كمبود آب ، اغلب باعث زد و خورد بوده ، امروزه منازعات شديد بين المللى بر سر تخصيص منابع آب در چند حوضه رودخانه اى و تعداد زيادى كشمكشهاى محلى در جريان است .
وجـود سـرزمـيـنهاى خشك و نيمه خشك ، موجب كمى جمعيت و پراكندگى آن در منطقه خاورميانه شده اسـت . بـالاتـريـن جـمـعـيـت را مـى تـوان در كـشـورهـاى مـصـر، تـركـيـه و ايـران يـافـت . كل جمعيت خاورميانه در سال 1984 ميلادى ، 278 ميليون نفر بود كه 52 درصد آن در سه كشور مذكور زندگى مى كردند. با توجه به رشد سريع جمعيت منطقه تخمين زده مى شود كه در 25 يال آينده تعداد جمعيت خاورميانه به دو برابر تعداد فعلى برسد.

      موقعيت جغرافيايى

بـرخـلاف وضـعـيـت جـغرافيايى خاورميانه كه از آن يگانگى و همگونى خاصى برخوردار است مـوقـعـيـت جـغـرافـيـايـى آن نـاهـمـگـونـى و مـتـشـكـل از مـنـاطـق فـرعـى مـتـعـددى اسـت . حـداقـل چـهـار مـنـطـقـه فـرعـى در خـاورمـيـانـه وجـود دارد كـه شـمـال كـشـورهـاى حـوزه دريـاى سـرخ ، شـمـال آفـريـقـا، هلال خصيب (هلال بارْوَرْ) و خليج فارس است .
مرزهاى جغرافياى خاورميانه براساس تقسيم بندى مزبور عبارت است از:
1 ـ مرزهاى شمالى :در مرزهاى شمالى خاورميانه ، كشورهاى ايران و تركيه قرار دارند. اين دو كشور با جمهوريهاى مسلمان نشين و تارزه استقلال يافته آسيايى مركزى ، مرز مشترك دارند.
2 ـ مرزهاى شرقى : در مرزهاى شرقى دو كشور پاكستان و افغانستان قراردارد البته در مورد اينكه آيا اين دو كشور جزو كشورهاى خاورميانه محسوب مى شوند؟،اختلاف نظر وجود دارد.
3 ـ مـرزهـاى جـنـوبـى : مـرزهـاى جـنـوبـى مـنـطـقـه خـاورمـيـانـه ، شامل كشورهاى حوزه خليج فارس ، عمان ، يمن و عربستان سعودى است .
4 ـ مـرزهـاى غـربى : مرزهاى غربى خاورميانه را كشورهاى ساحلى درياى مديترانه و در كشور مصر و ليبى تشكيل مى دهد. تمامى كشورهايى كه در خارج مرزهاى خاورميانه واقع شده است جزوه خاور نزديك محسوب مى شوند.

      محدوده جغرافيايى

اوليـن گـام در مـطـالعـه جـغـرافـيـايـى هـر مـنـطقه ، تعيين حدود و شناسايى آن مى باشد. واژه خـاورمـيـانه از اصطلاحاتى است كه در مورد محدوده جغرافيايى آن بحثهاى فراوانى گرفته ، ليكن هنوز محدوده مشخصى كه مورد اتفاق همگان باشد، براى آن تعيين نشده است .
اصـطـلاح خاورميانه براى اولين بار توسط يك استراتژيست آمريكايى به نام (آلفردماهان) در سـال 1902 بـه كـار رفـت . مـاهان هنگام بيان واژه خاورميانه به منطقه اى اشاره كرد كه خـليـج فـارس در مـركـز، آن قـرار داشت . به نظر ماهان دو اصطلاح رايج آن زمان ، يعنى خاور نزديك و خاور دور، براى مشخص كردن آن منطقه ناكافى به نظر مى رسيد.
در جنگ جهانى دوم ، زمانى كه پايگاه انگيسيها و متفقين در قاره ، (مقرّ خاورميانه) نام گرفت ، ايـن اصـطـلاح تـا حـدودى از حـالت ابـهـام درآمـد. از آن پـس ، خـاورمـيـانـه بـخـشهاى وسيعى از شـمـال آفـريـقـا، ايـران تـركـيـه و كـليـه كـشـورهـاى عـربـى و شـرق كانال سوئز را شامل مى شد. اين كشورها، در واقع ، ميدان جنگ و عرصه عملياتى نيروهاى مستقر در(مقرّ خاورميانه) به شمار مى آمد.
قـلمـرو خـاورمـيـانـه بـتـدريـج از شـرق بـه سـمـت غـرب متمايل شد و اينك تا حدّى خاور نزديك را هم دربر مى گيرد، بطورى كه امروزه اصطلاح (خاور نـزديـك) ديـگـر به كار نمى رود و به صورت بخشى از خاورميانه در آمده است .
در بـحـث از واژه خـاورمـيـانه ، اين نكته را بايد همواره در نظر داشت كه اين كلمه يك اصطلاح و ضـع شـده از سـوى غـربـيـهاست و مربوط به زمانى است كه اروپا در مركز قدرت جهان قرار داشـت . اروپـائيـان مـنطقه خاور (شرق) را بر اساس دور يا نزديك بودن به اروپا، بخ خاور نزديك و خاور دور و خاورميانه نامگذارى مى كردند.