نقاط استراتژيک جهان >> منطقه استرايژيك
| نقاط استراتژيک جهان >> منطقه استرايژيك |
بـرخـى از مـنـاطـق جـغـرافـيـايـى بـر دلايـل مـخـتـلف از اهـمـيـت و ارزش خـاصـى برخوردار است اين مناطق را كه در نظر اقتصادى ، سياسى ، نـظـامـى يـا مـذهـبـى داراى اهـمـيـت مـى بـاشـد.(مـنـاطـق اسـتـراتـژيـك) مـى نـامـنـد. بـه عـنـوان مـثـال ، مـنـطـقـه خـليـج فـارس از مناطق استراتژيك جهان محسوب مى شود؛ زيرا اين منطقه داراى ذخاير عظيم نفت و گاز است .
مـنـاطـق استراتژيك جهان ، همواره در طول تاريخ مورد توجه قدرتهاى بزرگ است و قدرتهاى رقـيـب بـه مـنظو ر تصاحب و سلطه بر اين مناطق ، بطور مستمر، باديگر در جنگ و نزاع بوده و هـسـتـنـد. سـرزمـيـن فـلسـطـيـن نـمـونـه بـارز ايـن مـسـاءله اسـت چـرا كـه در طـول تـاريـخ هـمـواره بـيـن اقـوام مـخـتـلف و قـدرتـهـاى بـرتـر جـهانى دست به دست مى گشت .
اصـطـلاح (منطقه استراتژيك) در اصل يك واژه جغرافيايى است كه در كتابهاى جغرافيا و در ذيل مبحث (موفعيتهاى جغرافيايى) از آن سخن به ميان مى آيد.
امـروزه وارژه (اسـتـراتـژيـك) را در مـوارد زيـادى بـه كـار مـى بـرد. بـراى مـثـال ، مـى تـوان بـه اصـطـلاحـات ( سـلاح اسـتـراتـژيـك) ، (كـالاى اسـتـراتـژيك) آبراه استراتژيك) و يا حتى (دانش استراتژيك) اشاره كرد. معنا و مفهوم مشترك به كار رفـتـه در تـمـامـى ايـن مـوارد، نـشـانـگـر نـوعـى اهـمـيـت خـاص اسـت و بـيـشـتـر جـنـبـه نـظـامـى دارد. بـنـابـرايـن ، مـنـطـقـه اسـتراتژيك ، يك موقعيت جغرافيايى است كه داراى اهميت نـظـامـى بـاشـد؛ بـديـن مـعـنـى كـه از ايـن مـنـاطـق مـى تـوان بـر دريـا و خـشـكـى اشـراف كـامـل داشـت و در حـالت جـنـگ ضـربـه هـاى مـؤّثـرى بـردشـمـن يـا دشـمـنـان وارد كـرد بـراى مـثـال كـشـور عـراق در طـول جـنـگ تـحـمـيـلى هـمـواره تـلاش مـى كـرد بـا دست يافتن به جزيره اسـتـراتـژيـك (بـوبـيـان) مـتـعـلق بـه كـويـت ضـربـه هـاى نـظامى مؤ ثرى بر ايران وارد كند.
امـروزه ، مـفـهـوم مـنـطـقه استراتژيك را در سطح جهانى مورد بحث و بررسى قرار مى دهند. به عـبـارت ديـگـر، ايـن اصـطـلاح يـك مـفـهـوم جـهـانـى شـده و در شـنـاخـت آن عـلاوه بـر مـسـائل سـيـاسـى و اقتصادى هم توجه مىشود. در اين زمينه مطلب ديگرى را هم بـايـد در نـظر داشت و آن اينكه از متغيّر بودن اين مفهوم ، بدين معنى كه يك موقعيت يا منطقه مى تـوانـد در يـك بـرحـه از زمـان اسـتـراتـژيـك بـاشد و در زمانى ديگر اين خصوصيت را از دست بـدهـنـد. بـراى مثال ، كشور تركيه كه در دوران جنگ سرد از اهميت خاصى برخوردار بود، پس از فروپاشى شوروى (سابق) اهميت استراتژيك خود را از دست داد.
واقع شدن در كنار تنگه هاى بين المللى
امـروزه اغـلب كـشـورهـا يـا جـزيره هايى كه در كنار يك آبراه بين المللى واقع شده اند بخاطر اهميّت نظامى يا غير نظامى ، آن آبراه براى قدرتهاى جهانى جزء مناطق استراتژيك محسوب مى شـونـد بـراى مـثـال در كـشـور ايـرت و عـمـان كـه در دو سـوى تـنـگـه هـرمـز سال دارند، به خاطر اهميت تنگه هرمز داراى موقعيت استراتژيكى است . كشورهاى ديگرى نظير مصر، سنگاپور، تركيه و پاناما نيز از چنين موقعيتى برخور دارند.
مـنـاطـق در جـهـان وجـود دارد كـه رونـد تـوزيـع و پـخـش كـالا و حـمـل مـسـافـر از آنجا متوقف شده و پس از تغييراتى دو باره به راه خود ادامه مى دهد. شام (دمشق فـعـلى) يـكـى از توقفگاههاى اصلى در تاريخ قديم آسيا محسوب مى شد. جزيره هايى كه در مسير راههاى مهم اقيانوسى واقع شده ، در بيشتر اوقات داراى موقعيت استراتژيكى (سرآغازى) مى باشد: مانند سريلانكا به سنگاپور و هنگ كنگ .
تـنـهـا بـرخـى از كـشـورهـا و مـنـاطق جغرافيايى جهان امكان دسترسى به دريا، همراه با موقعيت سـاحـلى مناسب دارند. مزيت حمل و نقل كالا از طريق دريا و امكان داشتن نيروى دريايى ، موجب شده اسـت كـشـورهـايى كه داراى موقعيت بندرگاهى مناسب است از ويژگى خاصى برخوردار باشد. كـشـور لبـنـان در سـاحـل شـرقـى دريـاى مـديترانه از موقعيت بندرگاهى مناسبى بـرخـوردار اسـت . بـنـدر بـيـروت تـا قـبل از وقوع حوادث اخير در لبنان ، يكى از معروفترين بندرهاى جهان محسوب مى شود.
مـنـاطـقى كه از نظر نظامى داراى ارزش خاصى باشد. و در زمان بحران و جنگ ، در اختيار داشتن آن مـوجـب بـرتـرى نـظامى گردد، از اهميت استراتژيك برخوردار است . تنگه هاى بـسـفـر و داردانـل در تـركـيـه از چـنـان اهـمـيـتـى براى شوروى (سابق) برخوردار بود كه مى بـايـسـتى بلافاصله پس از وقوع هر جنگى با كشورهاى غربى ، به تصرف آنها درآيد، چرا كـه ايـن تـنـگـه در واقـع ، دروازه هاى ورود به مهمترين منطقه صنعتى آن كشور محسوب مى شد. اگـر چـه بـا فـروپـاپـى شـوروى (سـابق) جنگ سرد پايان يافته است ، ليكن اين تنگه ها، همچنان ارزش و اهميت نظامى و استراتژيك خود را حفظ كرده است .
بـرخـى از مـنـاطـق جـغـرافيايى وجود دارد كه نمى توان از آنها به عنوان مناطق استراتژيك ياد نـمـود، ليـكـن از نـظـر اهـمـيـت و ارزش در ابعاد مختلف ، به منطقه استراتژيك بسيار نزديك مى بـاشـد از ايـن مـناطق تحت عنوان (موقعيت يا موقع مركزى) نام برده مى شود. اين مناطق از نظر اقـتـصـادى و اجـتـمـاعـى داراى ارزشهاى گوناگونى بوده ، از نظر سياسى نيز با كشمكشهاى تاريخى رو به رو بوده است .
هنگامى كه دو يا چند مسير تجارى يا مسافرتى ، يكديگر را در يك نقطه يا منطقه قطع كند، يك مـوقـعـيـت مـركزى ايجاد خواهد شد. گاهى اين مركزيت به واسطه تلاقى خطوط راه آهن ايجاد مى شـود كـه شـهـرهـاى مـسـكـو و شـيگاگو از آن جمله است . تلاقى خطوط دريايى و هوايى نيزمى تـوانـد مـوجـب مـركـزى شـدن يـك شـهـر يـا مـنـطـقـه شـود. بـه عـنـوان مـثـال ، شـهـرهاى كلمبو و سنگاپور از مناطقى است كه بيشترين خطوط دريايى از آن مى گذرد و شهرهايى چون پاريس و نيويورك ، مركز تلاقى خطوط هواپيمايى مى باشد.
گـاهـى اوقـات يـك مـنطقه جغرافيايى ممكن است همه ويژگيهاى مزبور را به صورت يكجا دارا بـاشـد؛ كشور عربستان سعودى يكى از مناطقى است كه علاوه بر داشتن اهميت استراتژيكى ، از مـوقـعـيت مركزى نيز برخوردار است . وجود حرمين شريفين ، يعنى مقدسترين شهرهاى مسلمانان در ايـن كـشـور، مـوجـب شـده كـه هـر سـال قـريـب دو ميليون مسلمان جهت انجام مناسك حج به آن كشور مسافرت و اجتماع با شكوهى را پديد آورند.
بـنابراين ، در زمان انجام مراسم حج ، كشور عربستان و بويژه شهرهاى مكه و مدينه كه مركز عمده رفت و آمد و تجمع دو ميليون انسان مى باشد، از موقعيت مركزى برخوردار است .
اصـطـلاح (ژئوپـلتـيـك) را بـيشتر معادل واژه (جغرافياى سياسى) قرار مى دهند، ليكن اين اصطلاح تفاوتهايى با مفهوم جغرافياى سياسى دارد. به عبارت ديگر، در حالى كه جغرافياى سـيـاسـى از چـگـونـگـى تـشـكـيـل كـشـورهـا بـحـث مـى كـنـد، ژئولتـيـك بـه بـررسـى علل اين شكل گيريها مى پردازد.
در يـك تـعـريف ديگر، (ژئوپلتيك) به رقابت استراتژيهاى كشورهاى متخاصم كه در صدد حـذف يـا تـفـوّق سـياسى بر طرف مقابل خود است ، اطلاق مى شود. اين درگيرى و رقـابـت در مـنـاطـقـى از جهان متمركز است كه داراى ويژگى خاص باشد. اين ويژگى خاص در واقع ، عبارت است از نقشى كه اين مكان جغرافيايى در كشمكشهاى بين دو نيروى رقيب مى تواند ايفا كند.
هـمـسايگى يك كشور كوچك با يك كشور قدرتمند، مى تواند موجب شود تا آن كشور كوچك داراى مـوقـعـيت ژئوپلتيك گردد اين امر در صورتى اتفاق مى افتد كه كشور مذكور به صـف مـخـالفـان و رقـيـبـهـاى هـمـسـايـه قـدرتـمـنـد خـود مـحـلق شـود. بـطـور مثال تا چندى قبل ، كشور كوبا در همسايگى آمريكا و كشور ايران در همسايگى شوروى (سابق) از چـنـيـن مـوقـعيت برخوردار بود؛ امّا پس از فروپاشى بلوك شرق و سيستم و قطبى حاكم بر جهان ، اين كشور اهميت ژئوپلتيكى خود را تا حدودى از دست داد.
كـشـور كوچكى كه در همسايگى يك كشور قدرتمند واقع مى شود، بطور عادى ناگزير است از اتخاذ هر گونه سياستى كه مغاير با سياستهاى همسايه قدرتمندش باشد، اجتناب ورزد، مگر اينكه از همكارى و مساعدت يك كشور قدرتمند ديگر بهره مند باشد. اين مساءله در مورد دو كشور ايران قبل از انقلاب اسلامى و كوبا صادق بود.
خـليج فارس منطقه اى است كه به دليل داشتن موقعيت استراتژيك و وجود منابع انرژى درآن از اهميت ژئوپلتيكى نيز برخوردار است ؛ امّا از آنجا كه اهميت ژئوپلتيكى يك منطقه به خودى خود يـك عـامـل مـثـبـت يـا منفى تلقى نمى شود، بايد گفت : اين ويژگى خليج فارس آثارنامطلوبى بـراى كـشـورهـاى مـنـطقه دربرداشته است . حضور و سلطه قدرتهاى استعمارى در گـذشـته و حضور گسترده آمريكا در منطه خليج فارس كه پس از حمله عراق به كويت بشدت افزايش يافته است ، معلول همين موقعيت ژئوپلتيك منطقه خليج فارس است .
دلايل اهميت ژئوپلتيكى خليج فارس
1 ـ خـليـج فـارس بـه دليـل هـمـسـايـگـى بـا ايـران بـه عـنـوان حائل ميان اين منطقه و اتحاد جماهير شورورى (سابق) داراى اهميت ژئوپلتيكى است .
2 ـ وجـود ذخـايـر عـظـيـم نـفـت و گـاز در بـسـتر و سواحل خليج فارس و نياز كشورهاى صنعتى بـويـژه ژاپـن و اروپـاى غـربـى بـه ايـن مـنـابـع انرژى و حفظ امنيت راههاى دستيابى به آنها توسط آمريكا.
3 ـ وجـود بـازار پـرسود منطقه براى كشورهاى سنعتى پيشرفته ، همان كشورهايى كه تلاش مـى كنند دلارهاى نفتى را از طريق فروش كالاهاى سرمايه اى ، مصرفى و تسليحات پيشرفته و مواد غذايى به بازار خود بازگردانند.
4 ـ موقعيت استراتژيكى خليج فارس در شمال غربى اقيانوس هند و نزديكى بالنسبه آن به پايگاه ديگوگارسياس امريكا.
خـليـج فـارس مـنـطـقه اى است كه داراى موقعيت ژئوپلتيكى و استراتژيكى است و همين امر موجب شـده اس كـه مـورد توجه شديد محافل سياسى ، نظامى و اقتصادى جهان قرار گيرد. اين منطقه به دليل تردد كشتيهاى نفتكش ، تجارى ناوهاى جنگى اين منطقه او موقعيت مركزى نيز برخوردار است .
به نام خالق هستی